وین، ۷ اکتبر - جی. دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، روز سه‌شنبه به رویترز گفت که ایران باید «کاهش معناداری» در ظرفیت غنی‌سازی اورانیوم خود ایجاد کند تا خواسته‌های واشنگتن برآورده شود و جنگ هفت‌ماهه میان دو کشور پایان یابد.
هرچند مشخص نیست منظور او دقیقاً چیست، در ادامه خلاصه‌ای از آنچه درباره وضعیت فعلی برنامه غنی‌سازی اورانیوم ایران، که قلب زیرساخت هسته‌ای آن است، شناخته شده و آنچه ناشناخته باقی مانده، ارائه می‌شود.
ایران پیش از بمباران توسط آمریکا و اسرائیل چه داشت؟
اسرائیل در ۱۳ ژوئن سال گذشته حملات هوایی را علیه تأسیسات هسته‌ای ایران آغاز کرد و مدت کوتاهی بعد، ایالات متحده نیز به آن پیوست. در یک کمپین ۱۲ روزه، آن‌ها سه مرکز غنی‌سازی اورانیوم که در آن زمان در ایران فعال بودند را تخریب یا به شدت آسیب رساندند.
آن‌ها استدلال کردند که ایران بیش از حد به توانایی تولید سلاح هسته‌ای نزدیک شده است، اما آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ناظر هسته‌ای سازمان ملل متحد، اعلام کرد هیچ نشانه معتبری از یک برنامه تسلیحاتی هماهنگ وجود ندارد.
با این حال، ایران در حال غنی‌سازی اورانیوم تا خلوص ۶۰ درصد بود که فاصله‌ای کوتاه تا حدود ۹۰ درصد مورد نیاز برای درجه نظامی دارد.
آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، که تا پیش از کمپین بمباران آمریکا و اسرائیل دسترسی به تمام سایت‌های اعلام‌شده هسته‌ای ایران، از جمله مراکز غنی‌سازی آن، داشت، تخمین می‌زند که هنگام ریختن اولین بمب‌ها، ایران ۴۴۰.۹ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده تا ۶۰ درصد داشته است.
به گفته معیارهای آژانس، این مقدار در صورت غنی‌سازی بیشتر، برای ساخت ۱۰ سلاح هسته‌ای کافی است. ایران همچنین ذخایری از اورانیوم غنی‌شده با سطوح پایین‌تر داشت.
هیچ کشور دیگری بدون تولید سلاح هسته‌ای، اورانیوم را تا این سطح بالا غنی‌سازی نکرده است. آمریکا و متحدان اروپایی آن می‌گویند هیچ توجیه غیرنظامی برای این کار وجود ندارد. آژانس اعلام کرد که سطح غنی‌سازی و مقدار تولید شده مایع نگرانی جدی است.
چه چیزی باقی مانده است؟
ایران به آژانس نگفته است چه مقدار از اورانیوم غنی‌شده آن پس از حملات باقی مانده است یا مکان آن را اعلام نکرده است. همچنین از زمان حملات، اجازه بازگشت بازرسان آژانس به سایت‌های بمباران‌شده را نداده است.
آژانس اعلام کرده است که از سه مرکز غنی‌سازی، تنها مرکز روباز که در مجموعه بزرگ هسته‌ای نطنز قرار داشت، تخریب شده است. دو مرکز دیگر، یکی در نطنز و دیگری در فردو، حداقل به شدت آسیب دیده‌اند و به طور گسترده باور بر این است که از کار افتاده‌اند.
یک روز پیش از حمله اسرائیل، ایران به آژانس اطلاع داد که یک مرکز غنی‌سازی جدید در اصفهان افتتاح می‌کند؛ دیپلمات‌ها می‌گویند این مرکز در شبکه‌ای از تونل‌ها قرار دارد که ظاهراً از بمباران آمریکا آسیب جدی ندیده است. آژانس می‌گوید از وضعیت آن مرکز یا وجود مواد هسته‌ای در آن بی‌اطلاع است.
در حالی که بخشی از اورانیوم غنی‌شده ایران در حملات آمریکا و اسرائیل از بین رفته است، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، در ماه مارس گفت که آژانس باور دارد «کمی بیش از ۲۰۰ کیلوگرم» از اورانیوم غنی‌شده تا ۶۰ درصد ایران در مجموعه تونل‌های اصفهان باقی مانده است، در حالی که مقداری نیز همچنان در نطنز وجود دارد.
این موضوع چه وضعیتی برای ظرفیت غنی‌سازی ایران ایجاد می‌کند؟
حتی دشمن خونی ایران، یعنی اسرائیل، ادعا نمی‌کند که ایران در حال حاضر در حال غنی‌سازی اورانیوم است. مدت زمانی که برای از سرگیری فعالیت لازم دارد پرسشی باز است، اما تا زمانی که بخش قابل توجهی از ذخیره ۶۰ درصدی آن باقی بماند، به طور اصولی می‌تواند با تلاش اندک و با استفاده از ماشین‌هایی به نام سانتریفیوژ (centrifuges) آن را به درجه نظامی برساند.
توافق ۲۰۱۵ میان ایران و قدرت‌های بزرگ به آژانس اختیارات بازرسی اضافی، از جمله نظارت بر تعداد سانتریفیوژها و قطعات آن‌ها، اعطا کرد.
خروج دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، از آن توافق در سال ۲۰۱۸ منجر به فروپاشی آن شد و آژانس ردیابی این ماشین‌ها را از دست داد. تعداد فعلی و محل استقرار آن‌ها نامشخص است.
بنابراین چگونه می‌توان ظرفیت ایران را کاهش داد؟
با توجه به اینکه در حال حاضر مشخص نیست ایران در حال غنی‌سازی باشد، هرگونه کاهش احتمالاً با ظرفیت قبلی آن که قابل توجه بود مقایسه خواهد شد. کاهش ممکن است از نظر خلوص، میزان تولید یا تعداد سایت‌ها سنجیده شود.