دبی: ایران در حال آمادهسازی برای عبور دادن ۱۴ نفتکش از محاصره دریایی آمریکا است که احتمال یک رویارویی خطرناک با ناوهای جنگی آمریکایی را مطرح میسازد؛ رویاروییای که میتواند درگیری را دوباره شعلهور کند و امنیت انرژی در سراسر خلیج فارس را تهدید نماید.
این هشدار در حالی صادر میشود که حملات تازه به نفتکشها در نزدیکی عمان، از جمله ادعای ایران مبنی بر آتش گرفتن یک کشتی پس از برخورد با مین دریایی، خطرات فزاینده در تنگه هرمز را برجسته میکند.
با توجه به اینکه حجم حملونقل دریایی از این آبراه راهبردی هماکنون ۶۵ درصد کمتر از سطوح پیش از جنگ است، پیامدها فراتر از توانایی ایران برای صادرات نفت گسترش مییابد.
سؤال اصلی این است که اگر نفتکشهای ایرانی بخواهند محاصره را بشکنند چه اتفاقی میافتد و آیا واشینگتن آمادگی دارد آنها را با زور متوقف کند یا خیر.
روز شنبه تنشها بیشتر شد؛ زمانی که کازم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه، گفت ایران «هر اقدام لازم» را برای شکستن محاصره آمریکا انجام خواهد داد؛ محاصرهای که تهران آن را عملی خصمانه تلقی میکند.
غریبآبادی تأیید کرد که هیئتی قطری روز جمعه دو ساعت در تهران گفتگو کرده است که نشان میدهد تلاشهای دیپلماتیک علیرغم تشدید رویارویی ادامه دارد.
در همین حال، گزارشهایی حاکی از استقرار بیش از ۱۴ نفتکش در نزدیکی جزیره خارگ، پایگاه اصلی صادرات نفت ایران، با خدمه مستقر و پرچمهای ایرانی بالا رفته، پیش از یک تلاش احتمالی برای شکستن محاصره منتشر شده است.
ایران دقیقاً چه برنامهای دارد؟
وحید احمدی، نماینده مجلس ایران و عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، گفت ۱۴ نفتکش در حال آمادهسازی برای به چالش کشیدن محاصره آمریکا هستند.
او با تهدید به تلافی علیه تأسیسات نفتی منطقه در صورت حمله به کشتیهای ایرانی هشدار داد: «اگر ما نتوانیم نفت بفروشیم، دیگران نیز نباید بتوانند نفت بفروشند.»
احمدی گفت اسکورت نظامی یکی از تدابیر مورد بررسی است و دولتهای منطقه، از جمله قطر و عمان، مطلع شدهاند.
با این حال، او مشخصات کشتیها، مقصد آنها یا زمان تلاش برای عبور از محاصره را اعلام نکرد. هیچ تأیید مستقلی مبنی بر آغاز این عملیات وجود ندارد.
چرا ایران حاضر است ریسک شکستن محاصره آمریکا را بپذیرد؟
گزینههای ایران در حالی محدودتر میشود که محاصره صادرات نفت را خفه کرده، میلیاردها دلار درآمد را از تهران دریغ میکند و اقتصادی را که از قبل دستوپنجه نرم میکند، بدتر ساخته است.
بر اساس اطلاعات شرکت هوشمند کالا کیپلر (Kpler)، حدود ۴۳ میلیون بشکه نفت ایران همچنان در داخل منطقه محاصره بلوکه شده است، در حالی که تقریباً ۲۰ نفتکش در نزدیکی جزیره خارگ، پایگاه اصلی صادرات نفت ایران، شناسایی شدهاند. اکثر این کشتیها بارگیری شده اما متوقف هستند.
فشار مالی به طور فزایندهای اضطراری میشود. همايون فلاکشاهی، تحلیلگر کیپلر، هشدار داده است که پرداختهای ناشی از محمولههای باقیمانده نفت ایران ممکن است تا اواسط دسامبر خشک شود و تهران را از درآمد ماهانه ۳ تا ۶ میلیارد دلاری محروم کند.
پیامدها فراتر از صادرات نفت است. کاهش درآمدهای ارزی فشار بر خزانه دولت، واردات و توانایی کشور برای مهار تورم را افزایش میدهد.
فشار اقتصادی بر ایران روز شنبه با اعلام قطع برق نوبتی از یکشنبه توسط مقامات، به دلیل کمبود سوخت و آسیب به زیرساختهای انرژی در طول جنگ، عمیقتر شد. به گزارش خبرگزاری فرانسه (AFP)، قطعی برق در برخی مناطق ممکن است تا دو ساعت در روز ادامه یابد.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، هشدار داد که حملات آمریکا و اسرائیل به زیرساختهای گازی کمبودها را پیش از زمستان بدتر کرده و فشار بر اقتصادی را که از قبل با تحریمها، اختلال در صادرات نفت و محاصره آمریکا دستوپنجه نرم میکند، افزایش داده است.
برای تهران، به چالش کشیدن محاصره میتواند هم یک ضرورت اقتصادی باشد و هم تلاشی حسابشده برای مجبور کردن واشینگتن به بازگشت به میز مذاکره. اما این قمار ریسک رویارویی نظامی دیگری را به همراه دارد.
محاصره دریایی آمریکا چیست و چگونه کار میکند؟
محاصره دریایی آمریکا یک عملیات نظامی است که برای جلوگیری از ورود یا خروج کشتیها از بنادر ایران طراحی شده است، به ویژه برای محدود کردن صادرات نفت تهران و قطع یک منبع حیاتی درآمد.این محاصره ابتدا در ۱۳ آوریل اعمال شد، سپس در ژوئن پس از تفاهم میان واشینگتن و تهران به طور موقت برداشته شد، اما پس از فروپاشی توافق در ۱۴ ژوئیه مجدداً برقرار گردید.
ناوهای جنگی آمریکایی در آبهای نزدیک ایران گشت میزنند و طبق دستورالعملهای محاصره آمریکا، اختیار دارند کشتیهایی را که بدون مجوز سعی در ورود یا خروج از بنادر ایران دارند، متوقف، بازرسی، منحرف یا توقیف کنند.
در ۱۸ نوامبر، فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) محدودیتها را سختتر کرد و هشدار داد حتی کشتیهایی که از طریق انتقال در دریا بار ایرانی دریافت میکنند نیز ممکن است با خطر توقیف مواجه شوند.
کشتیهایی که از اطاعت دستور سر باز زنند، در معرض استفاده از نیروی نظامی قرار خواهند گرفت. با این حال، محاصره عبور کشتیها از تنگه هرمز به مقصد یا مبدأ بنادر غیرایرانی را ممنوع نمیکند، هرچند ممکن است بازرسی شوند.
اگر ناوهای جنگی آمریکا آنها را متوقف کنند چه اتفاقی میافتد؟
تلاش برای شکستن محاصره میتواند واشینگتن را با سه گزینه روبهرو کند: اجازه عبور به نفتکشها، بازگرداندن آنها یا اتخاذ اقدامات اجرایی قویتر.
اجازه عبور میتواند اعتبار محاصره را زیر سؤال ببرد. متوقف کردن آنها میتواند منجر به یک رویارویی خطرناک شود، به ویژه اگر کشتیهای نیروی دریایی ایران اسکورت ارائه دهند.
بزرگترین خطر زمانی است که یکی از طرفین آتش بگشاید.
مقامات ایرانی هشدار دادهاند که حملات به نفتکشهایشان میتواند منجر به تلافی علیه زیرساختهای نفتی در نقاط دیگر منطقه شود و کشورهای حوزه خلیج فارس را عمیقتر به درگیری بکشاند.
با این حال، یک توقف اجباری لزوماً به معنای جنگ نیست. بسیاری از موارد بستگی به این دارد که آیا هر دو طرف تصمیم به تشدید درگیری بگیرند یا عقب بنشینند.
چرا حملات به نفتکشها ریسک را بالا میبرد؟
خطر دیگر فرضی نیست.
روز شنبه، سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) از دو حادثه نفتکش در نزدیکی بندر خصب عمان گزارش داد؛ یکی حدود ۱۱ مایل دریایی در شمال و دیگری تقریباً ۱۷ مایل دریایی در شرق.
گزارش شده است که نفتکشها توسط پرتابههای نامشخص هدف قرار گرفتهاند. تلفاتی گزارش نشد، هرچند مشخص نبود که آیا این حوادث مربوط به کشتیهای جداگانه بوده است یا خیر.
نیروی دریایی ایران به طور جداگانه مدعی شد که یک نفتکش پس از برخورد با مین دریایی در منطقه محدود در شرق هرمز آتش گرفته است. تهران گفت این کشتی به هشدارها بیتوجهی کرده و سیستمهای شناسایی و ناوبری خود را خاموش کرده بود.
روایت ایرانی به طور مستقل تأیید یا به هیچیک از گزارشهای UKMTO مرتبط نشد.
این حوادث پس از آتش گرفتن یک نفتکش در نزدیکی خصب در روز جمعه رخ داد که نگرانیها درباره کشتیرانی تجاری را تقویت کرد.
شبکه الجزیره با استناد به بیانیههای نظامی ایران، از حدود ۲۵ حادثه مرتبط با نفتکش در هفته گذشته با میانگین تقریباً سه مورد در روز خبر داد. این رقم به طور مستقل تأیید نشد.
تهران همچنین کنترل بیشتری بر تنگه هرمز ادعا میکند و اصرار دارد که کشتیها با مقامات ایرانی هماهنگ شده و مسیرهای تعیینشده را طی کنند.
بر اساس بیانیههای نظامی ایران که توسط الجزیره نقل شده است، کشتیهایی که تمکین نکنند در معرض حمله یا برخورد با مینهای دریایی قرار دارند.
این هشدارها نشان میدهد ایران نه تنها به دنبال به چالش کشیدن محاصره آمریکا است، بلکه میخواهد شرایط خود را برای عبور تجاری تحمیل کند.
وضعیت ترافیک دریایی در تنگه هرمز چقدر تحت تأثیر قرار گرفته است؟
آخرین آمارها شدت اختلال را تأیید میکند.
سازمان UKMTO اعلام کرد که حملونقل دریایی از تنگه هرمز در هفته منتهی به ۱۸ نوامبر تقریباً ۶۵ درصد کمتر از سطوح پیش از جنگ بوده است؛ با ۲۶۳ تردد کشتی در مقایسه با ۳۰۸ مورد در هفته قبل.
از این تعداد، ۱۱۵ مورد خروجی و ۱۴۸ مورد ورودی بودند.
در طول آن هفته، شش حمله به نفتکش گزارش شد؛ چهار مورد در داخل تنگه و دو مورد در سایر نقاط خلیج فارس.
UKMTO همچنین از زمان شروع درگیری در ۲۸ فوریه، ۱۰۶ حادثه را در تنگه ثبت کرده است.
این ارقام دشواری بازگرداندن وضعیت عادی حملونقل دریایی در حالی که حملات ادامه دارد را برجسته میکند؛ وضعیتی که عرضه انرژی را تهدید کرده و عدم قطعیت را برای بازارهای جهانی افزایش میدهد.
آیا ایران از چالش نفتکشها برای کسب اهرم فشار در مذاکرات استفاده میکند؟
این هنوز یک احتمال است. اگرچه تماسهای دیپلماتیک از طریق قطر ادامه دارد، اما مذاکرات رسمی بین آمریکا و ایران هنوز از سر گرفته نشده است. چالش نفتکشهای گزارششده ایران ممکن است با هدف تقویت موقعیت چانهزنی و افزایش فشار بر واشینگتن برای تسهیل محاصره باشد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، اصرار ورزیده است که تهران ضمن پیگیری دیپلماسی، به صادرات نفت ادامه خواهد داد.
مشکلات اقتصادی کشور انگیزه دیگری برای به چالش کشیدن محاصره فراهم میکند.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، روز شنبه هشدار داد که رویارویی اقتصادی ایران تحملناپذیرتر از حملات موشکی است و بر کمبود انرژی و فشار بر صنایع داخلی تأکید کرد.
کازم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه، محاصره آمریکا را «عملی خصمانه» توصیف کرد و تأیید نمود که هیئتی قطری برای گفتگو به ایران سفر کرده است.
تهران به نظر میرسد دو مسیر را همزمان دنبال میکند: حفظ تماسهای دیپلماتیک و در عین حال نمایش اینکه ادامه فشار اقتصادی میتواند پیامدهایی فراتر از مرزهای ایران داشته باشد.
آیا این میتواند موج دیگری از جنگ بین ایران و آمریکا را برانگیزد؟
این احتمال رد نمیشود، به ویژه در میان گزارشهایی مبنی بر اینکه واشینگتن و اسرائیل حملات نظامی مجدد علیه ایران را در نظر میگیرند.
با این حال، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، هیچ نشانهای از صدور مجوز برای عملیات جدید ارائه نداده است.
برای واشینگتن، اجرای محاصره بدون برانگیختن درگیری گستردهتر، چالشی رو به رشد است.
برای تهران، اجازه دادن به ادامه محاصره ریسک آسیب اقتصادی بیشتر را به همراه دارد، در حالی که به چالش کشیدن نظامی آن میتواند پاسخ قاطعتر آمریکایی را برانگیزد.
برای کشورهای حوزه خلیج فارس، نگرانی این است که این رویارویی دوباره امنیت انرژی منطقه و ثبات اقتصادی را تهدید کند.
آزمون فوری زمانی خواهد بود که نفتکشهای ایرانی به سمت محاصره حرکت کنند. اینکه آیا ناوهای جنگی آمریکا اجازه عبور میدهند، آنها را برمیگردانند یا سعی در متوقف کردنشان دارند، میتواند تعیین کند که آیا این رویارویی اقتصادی باقی میماند یا به دور دیگری از درگیری تبدیل میشود.