تهران — تصویری که این هفته در وبسایت مجتبی خامنهای، رهبر عالی ایران، منتشر شد، عقربه ساعتی به شکل موشک را نشان میداد که به سمت نشانگرهای برد ۴۵۰۰ تا ۵۰۰۰ کیلومتر اشاره داشت. همراه با این تصویر، دستور اخیر رهبر جدید مبنی بر اینکه هرگونه پاسخ به حمله باید «فوری، مؤثر و بدون مرزهای جغرافیایی» باشد، نیز ذکر شده بود.
این گرافیک چند روز پس از آن منتشر شد که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) اعلام کرد ایران محدودیت خودتحویلی برد ۲۰۰۰ کیلومتری (۱۲۴۳ مایل) موشکها را لغو کرده است؛ این اقدام نشانه تغییر مهمی در موضع عمومی رهبری بود. مقامات ارشد نظامی از آن زمان جنگ را نه به عنوان عقبگردی برای جاهطلبیهای نظامی ایران، بلکه به عنوان فرصتی برای تسریع آنها معرفی کردهاند.
روز جمعه، سرتیپ احمد وحیدی، فرمانده سپاه، در جمع گروهی از دانشجویان در تهران گفت که بخش هوافضای این نیرو دستاوردهای جدیدی را «یکی پس از دیگری» تولید میکند و افزود که قدرت آن «بدون شک بیشتر از جنگ اول است». به گزارش خبرگزاری تسنیم، وحیدی مدعی شد که سپاه از «ابتکار عمل و قابلیتهای عملیاتی» برخوردار است و در حال حاضر روی محصولات «حماسی» کار میکند.
این اظهارات به محاسبه راهبردی در حال شکلگیری تحت رهبری مجتبی خامنهای اشاره دارد: جنگ آسیبپذیری زیرساخت نظامی ایران را آشکار کرد، اما همچنین اعتقاد رهبری به نیاز به بازدارندهای قدرتمندتر و با دامنه جغرافیایی گستردهتر را تقویت نمود.
مقامات ایرانی میگویند که سقف ۲۰۰۰ کیلومتری هرگز یک مانع فناوری نبوده است. علی خامنهای، رهبر پیشین که در ۲۸ فوریه در یک حمله مشترک آمریکا و اسرائیل کشته شد، این محدودیت را به عنوان یک سیاست اعمال کرده بود، علیرغم پیشنهاد فرماندهان نظامی برای بردهای بین ۴۰۰۰ تا ۵۰۰۰ کیلومتر.
این محدودیت به طور گسترده به عنوان تلاشی برای مهار نگرانیهای بینالمللی درباره برنامه موشکی ایران در حالی تعبیر میشد که توانایی ضربه زدن به اسرائیل، پایگاههای آمریکا در منطقه و بخش عمدهای از خاورمیانه حفظ شود. بنابراین، حذف آن به عنوان تغییری در دکترین سیاسی اهمیت دارد.
سردار حسین محبوبی، سخنگوی سپاه، اوایل ماه جاری اعلام کرد که این محدودیت لغو شده است، بدون اینکه روشن کند آیا ایران هماکنون موشکهای عملیاتی با برد بیش از حد قبلی در اختیار دارد یا خیر. گرافیک بعدی مجتبی خامنهای به نظر میرسد تصمیم را تقویت کرده و آن را با دستور او به فرماندهان برای پاسخگویی بدون قیود جغرافیایی مرتبط میسازد.
تلاش نافرجام مارس برای حمله به پایگاه مشترک آمریکا و انگلیس در دیگو گارسیا، هم امکانات و هم محدودیتها را نشان داد. مقامات بریتانیایی گفتند که ایران دو موشک به سمت جزیرهای واقع در فاصله تقریباً ۴۰۰۰ کیلومتری پرتاب کرده است، هرچند هیچکدام به هدف نرسیدند. با این حال، تهران مسئولیت را انکار کرد.
جنگ به عنوان کاتالیزور
زمانبندی اعلامیههای سپاه بازتاب نتایجی است که تهران ظاهراً از درگیری گرفته است. نیروهای موشکی ایران توانستند حملات را در سراسر منطقه ادامه دهند، اما جنگ آسیبپذیری پایگاههای پرتاب، تأسیسات تولید و زیرساخت فرماندهی را در برابر کمپینهای هوایی مداوم نیز آشکار کرد.
تصاویر ماهوارهای بررسیشده توسط واشینگتن پست نشان داده است که چهار مکان اصلی تولید موشک و حداقل ۲۹ پایگاه پرتاب در طول چهار هفته اول تهاجم ۲۰۲۶ آسیب دیدهاند. با این حال، کارشناسان هشدار دادند که برنامه نابود نشده است و به پرتابگرهای متحرک، تأسیسات زیرزمینی و امکان بازسازی از طریق زنجیرههای تأمین خارجی اشاره کردند.
ارزیابی ژوئن مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی (CSIS) نیز هشدار داد که وسعت کامل خسارات همچنان نامشخص است، زیرا بخشی از زیرساختهای تولید و ذخیرهسازی پراکنده بوده و اغلب در زیر زمین نگهداری میشوند.
ادعای فرمانده سپاه مبنی بر اینکه نیروی هوافضا اکنون در وضعیت بهتری نسبت به قبل از جنگ قرار دارد — هرچند ارزیابی مستقلی نیست — نشان میدهد که ایران چگونه میخواهد درک شود: نه به عنوان اثبات شکست راهبرد موشکیاش، بلکه به عنوان آزمونی که ضعفهایی را برای اصلاح آشکار کرد.
وزارت دفاع ایران گفته است که نیروهای مسلح ۷۰ پروژه را برای تبدیل درسهای جنگی به فناوریهای نظامی جدید آغاز کردهاند. این امر نشان میدهد که تهران به دنبال بهبودهایی فراتر از صرفاً تکمیل موجودی خود است، از جمله بقای بیشتر، انعطافپذیری عملیاتی و عملکرد فنی بالاتر.
این رویکرد بازتاب منطق طولانیمدتتری است. برنامه موشکی ایران از تجربه جنگ ۱۹۸۰-۱۹۸۸ با عراق متولد شد، زمانی که تهران در تلاش برای تلافی حملات عراق به شهرهایش دچار مشکل بود. با مواجهه با劣势 نظامی متعارف و محدودیتهای خرید سلاح خارجی، ایران روی موشکها به عنوان ابزاری نسبتاً مقرونبهصرفه برای تهدید دشمنان و افزایش هزینه حمله سرمایهگذاری کرد. این برنامه نقش مرکزی فزایندهای در راهبرد بازدارندگی مبتنی بر قابلیتهای نامتقارن ایفا کرد.
جنگ اخیر این منطق را تقویت کرده است. در چشم رهبران تهران، حملات آمریکا و اسرائیل میتوانند پرتابگرها و انبارها را منهدم کنند، اما نمیتوانند دلیل راهبردی حفظ زرادخانه را از بین ببرند. هرچه ایران احساس آسیبپذیری بیشتری در برابر کمپین دیگر کند، انگیزه بیشتری برای توسعه سلاحهایی دارد که بتوانند طیف وسیعتری از اهداف را مورد اصابت قرار دهند.
لزوماً بازدارندگی قویتر نیست
حرکت فراتر از ۲۰۰۰ کیلومتر پیامدهای فوری برای همسایگان خلیج فارس ایران و اسرائیل داشته است که هماکنون در برد موشکهای موجود ایران قرار دارند. اثر سیاسی مهمتر آن، احتمال گسترش تهدید به سمت اروپا است.
بردی نزدیک به ۵۰۰۰ کیلومتر بخش بسیار بزرگتری از اروپا را در محدوده نظری قرار میدهد. سپاه همچنین هشدار داده است که موشکهای ایرانی در صورت دستور رهبر عالی میتوانند اهداف اروپایی را مورد اصابت قرار دهند.
این اقدام ممکن است برای دلسرد کردن دولتهای اروپایی از حمایت اقدامات نظامی بیشتر علیه ایران با سیگنال دادن اینکه پیامدهای درگیری دیگر لزوماً محدود به خاورمیانه نخواهد ماند، طراحی شده باشد. اما ممکن است نتیجه معکوس بدهد. در مواجهه با فشار بیشتر ایرانی، دولتهای اروپایی تلاش خواهند کرد پدافند موشکی خود را تقویت کنند، با واشینگتن هماهنگ شوند و ایران را به عنوان تهدید امنیتی فوریتری تلقی کنند.
برای رهبر عالی ایران، تغییر سیاست ابعاد نهادی نیز دارد. محدودیت برد جانشین او نمونه بارزی از احتیاط راهبردی در برنامه نظامی مرتبط با سپاه بود. حذف محدودیت و ارائه عمومی برد گستردهتر به عنوان دستور رهبری، رابطه متفاوتی بین رهبر عالی جدید و نهاد نظامی را نشان میدهد. این امر به فرماندهان آزادی عمل بیشتری میبخشد و به مجتبی خامنهای اجازه میدهد پس از جانشینی پدرش در زمان جنگ، عزم راسخ خود را به نمایش بگذارد.
با این حال، برد تنها شاخص کلیدی قدرت نظامی نیست. ایران هنوز باید تأسیسات تولید آسیبدیده را بازسازی کند، قطعات تخصصی را تأمین نماید، دقت را بهبود بخشد و اطمینان حاصل کند که سیستمهای پرتاب آن میتوانند در کمپین آینده دوام بیاورند. موشکی که به طور نظری میتواند به اروپا برسد اما نمیتواند مطمئناً هدف مورد نظر را بزند، ممکن است ارزش تبلیغاتی بیشتری نسبت به کاربرد بازدارندگی داشته باشد.
علیرغم حملات بیوقفه در جنگ ۳۹ روزه، به نظر میرسد ایالات متحده و اسرائیل جاهطلبیهای موشکی ایران را از بین نبردهاند، حتی اگر حملات خسارات قابل توجهی به زیرساختها وارد کرده باشند. تهران سیگنال میدهد که توسعه نظامی آینده آن کمتر توسط جغرافیا و محدودیتهایی که رهبری قبلی انتخاب کرد، مقید خواهد بود. اما تبدیل این اعلامیه به قابلیت بلندبرد قابل اعتماد همچنان وظیفهای چالشبرانگیز است.
در حالی که جنگ استدلال مقامات ایرانی برای گسترش زرادخانه را تقویت کرده است، تهران ممکن است خطر مسیر خود را به سمتی سوق دهد که انزوای آن را عمیقتر کند بدون اینکه لزوماً ایمنتر شود.