به گفته سه منبع آگاه، آژانسهای اطلاعاتی ایالات متحده اخیراً ارزیابی کردهاند که ایران از این پس میتواند به طور مؤثر دسترسی به تنگه هرمز را به میل خود مسدود کند، به این معنی که رژیم این کشور در نتیجه جنگ، توانایی جدید و قدرتمندی برای آسیب رساندن به اقتصاد جهانی به دست آورده است.
صرفنظر از توافق چارچوبی که قرار است روز جمعه به طور رسمی امضا شود تا این آبراه کلیدی به عنوان مقدمهای برای مذاکرات هستهای بازگشایی شود، ایران ثابت کرد که میتواند در طول درگیری کنونی، دسترسی به این تنگه را مسدود کند و ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا نشان میدهد که این اتفاق میتواند دوباره رخ دهد.
یکی از منابع آگاه از ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا به CNN گفت: «ما اکنون کنترل واقعی تنگه را به ایران واگذار کردهایم؛ سلاحی قدرتمندتر از هر بمب هستهای». وی تأکید کرد که چگونه جنگ تفکر تهران را در مورد بهرهبرداری از تاکتیکهای مشابه در آینده به طور اساسی تغییر داده است.
به گفته منبع دوم آگاه از این ارزیابیها، ایران همچنین آموخته است که میتواند حملات هدفمند علیه زیرساختهای انرژی کشورهای خلیج فارس را به عنوان یک توانایی نامتقارن، پس از اثربخشی زیاد آن در طول جنگ، به کار گیرد؛ ابزاری دیگر که میتواند در آینده به نفع خود استفاده کند.
ایالات متحده مجبور شده است به شدت با ایران مذاکره کند تا تنگه را به طور کامل بازگشایی کند، که نشاندهنده اهرم فشار مداوم ایرانیان است.
CNN برای اظهار نظر با کاخ سفید و دفتر مدیر اطلاعات ملی تماس گرفت.
یک مقام ارشد آمریکایی به CNN گفت که ایران نمیتواند از «هیچیک از مزایای» توافق چارچوب بهرهمند شود مگر اینکه تنگه باز بماند و به سایر نکاتی که با آن موافقت کرده است، پایبند باشد. این مقام ارشد جزئیات این مزایا را ذکر نکرد، اما توضیح داد که آمریکا محاصره خود را متناسب با ازسرگیری ترافیک در تنگه توسط ایران کاهش خواهد داد. این مقام ارشد افزود: «اگر ایران عمل کند، تسهیلات فراهم میشود و اهرم فشار آمریکا در تمام مسیر حفظ خواهد شد.»
منبع دیگری که با توافق چارچوب آشناست، نیز به CNN تأیید کرد که ایران تلاش کرده تا جریان آزاد انرژی در تنگه را برهم زند، اما این کار چین و کشورهای حاشیه خلیج فارس را ناراضی کرده است. این منبع افزود: «ایران وقتی این کار را میکند، هزینهای میپردازد»، و اشاره کرد که هرگونه تلاش برای بستن مؤثر تنگه در آینده، پیامدهای خودتحمیلی خواهد داشت.
به گفته مقامات صنعت کشتیرانی و کارشناسانی که حرکات کشتیها را رصد میکنند، عدم قطعیت در مورد محتوای توافق و سایر خطرات، احتمالاً ترافیک از طریق این گلوگاه حیاتی را برای هفتهها یا ماهها به کندی ادامه خواهد داد.
یکی از دلایل اصلی که ایران معتقد است میتواند به تسلیحاتی کردن تنگه ادامه دهد، این است که هنوز بخش قابل توجهی از ذخایر تسلیحاتی خود را، از جمله موشکها، پهپادها، پرتابکنندههای موشک و صدها قایق تندرو کوچک را حفظ کرده است که همچنان کشتیرانیها را که قصد عبور از آبراه را دارند، مورد آزار و اذیت قرار میدهند و میتوانند برای مینگذاری استفاده شوند. CNN گزارش داده است که ایران همچنین پایگاه صنعتی نظامی خود را سریعتر از پیشبینی آمریکا بازسازی کرده و تولید پهپادهای جدید را آغاز کرده است.
به گفته منابع، بحثهایی وجود داشته است که متحدان ممکن است پس از بازگشایی تنگه به نوعی آن را کنترل کنند، اما در حال حاضر نحوه کار آن مشخص نیست و جدیدترین ارزیابیهای اطلاعاتی این احتمال را در نظر گرفتهاند.
و حتی در حالی که به نظر میرسد دو طرف توافقنامهای را برای بازگشایی تنگه و پایان دادن به درگیری فعلی امضا کردهاند، چندین منبع گفتند که ایران در صورت شکست مذاکرات با آمریکا، در حال برنامهریزی یک «گزینه هستهای» اقتصادی بوده است: واداشتن حوثیها، نیروی نیابتی اصلی ایران در یمن، برای بستن تنگه بابالمندب که دریای سرخ را به اقیانوس هند متصل میکند؛ گلوگاه تجاری جهانی دیگری که در طول ماهها بسته بودن تنگه هرمز، به عنوان شریان حیاتی کشتیرانی عمل کرده است.
اشتباه محاسباتی که ایران را جسورتر کرد
ایران مدتها بود که تهدید کرده بود در پاسخ به حمله متخاصمان خارجی، از جمله آمریکا و اسرائیل، تنگه را مسدود خواهد کرد، اما پیش از تصمیم ترامپ برای آغاز عملیات نظامی همراه با اسرائیل در اوایل سال جاری، توانایی انجام موفقیتآمیز این کار را نشان نداده بود.
چندین منبع پیش از این گفته بودند که یکی از دلایلی که دولت ترامپ در اوایل سال جاری، تمایل ایران به بستن تنگه را دست کم گرفت، این بود که مقامات معتقد بودند انجام این کار بیشتر به ایران آسیب میزند تا آمریکا؛ دیدگاهی که با تهدیدات پوچ ایران برای اقدام در تنگه پس از حملات آمریکا به تأسیسات هستهای ایران در تابستان گذشته، تقویت شد.
مقامات ارشد دولت ترامپ همچنین اطمینان داشتند که چین در نهایت از نفوذ خود بر ایران برای جلوگیری از بستن مؤثر تنگه استفاده خواهد کرد.
در نتیجه، دولت ترامپ تصمیم گرفت اولویت را به حملات آمریکا علیه اهداف نظامی ایران بدهد، نه اختصاص منابع برای بازدارندگی ایران از تلاش برای بستن مؤثر تنگه هرمز، به گفته دو منبع آگاه از بحثهای برنامهریزی در آن زمان.
اما چند روز پس از آغاز درگیری، روشن شد که دولت ترامپ اشتباه محاسبه کرده بود.
منبع چهارمی که در برنامهریزی نظامی برای جنگ مشارکت داشت، گفت: «از دست دادن کنترل تنگه، بزرگترین اشتباه این دوران خواهد بود، زیرا این کارتی است که آمریکا بدون ورود تمامعیار نمیتواند با آن مقابله کند. اکنون راهی برای لغو وضعیت تنگه بدون جمعآوری نیروی عظیم وجود ندارد.»
به گفته منبع دوم، مقامات آمریکایی اکنون معتقدند که ایران در نهایت تنگه را در پاسخ به بیانیه اولیه ترامپ مبنی بر اینکه هدف جنگ سرنگونی رژیم است، بست؛ اقدامی که از سوی ایران به عنوان یک تهدید وجودی تلقی شد و منجر به تشدید بیسابقه تنشها شد.
همین منبع اشاره کرد که ایران بلافاصله پس از بمباران اقدام به بستن تنگه نکرد، بلکه چند روز صبر کرد تا مطمئن شود هدف واقعی آمریکا چیست.
این منبع افزود: «ایران در نحوه تشدید تنشها عمدی عمل کرد.»
اهرم فشار قابل توجه
در این مرحله، به گفته همه منابع، ایرانیان در حال تنظیم اقدامات خود هستند و مشخص نیست که توافق چارچوبی که قرار است به طور رسمی در ژنو امضا شود، چه تغییری در این وضعیت ایجاد خواهد کرد.
اما روشن است که ایران با توانایی اثباتشده خود در بستن تنگه، اهرم فشار قابل توجهی به دست آورده است.
یکی از منابع اشاره کرد که ایران همچنین میداند میتواند حوثیها را وادار به بستن بابالمندب کند، اما آگاه است که انجام چنین اقدام شدیدی، روند دیپلماتیک مذاکرات هستهای را مختل خواهد کرد.
همین منبع گفت که بستن بابالمندب، همراه با بستن تنگه هرمز، اقتصاد جهانی را به طور کامل فلج خواهد کرد.
منبع دوم آگاه از ارزیابیهای اخیر اطلاعاتی آمریکا به CNN گفت که قابل توجه است که حوثیها حملات گسترده علیه کشتیهای آمریکایی یا سایر کشتیهای اروپایی را از سر نگرفتهاند، اما گفتهاند که هر کشتی با پرچم یا مالکیت اسرائیلی، هدف مشروعی است. این منبع خاطرنشان کرد که گسترش دامنه اهداف احتمالی فراتر از کشتیهای اسرائیلی، تشدید جدی وضعیت خواهد بود.
منابع گفتند که ایرانیان تاکنون تنها به دلیل اینکه میدانند این کار میتواند مذاکرات صلح جاری را مختل کند، از واداشتن حوثیها به این اقدام خودداری کردهاند.
اما این همچنان کارتی است که ایران میتواند در صورت شکست تلاش برای توافق و ازسرگیری کامل عملیات نظامی توسط آمریکا بازی کند؛ چیزی که ترامپ نسبت به آن محتاط بوده است.