به گفته مقامات آمریکایی و خارجی، مصر، پاکستان و ترکیه پیشگام تلاشها برای میانجیگری توافق صلح بین ایالات متحده و ایران شدهاند و در مذاکرات بین استیو ویتکاف، فرستاده دولت ترامپ، و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به عنوان واسطه عمل میکنند.
در موجی از تماسهای تلفنی که از آخر هفته آغاز شد و تا سهشنبه ادامه یافت، مقامات ارشد هر سه کشور میانجیگر از هر دو طرف خواستند تا به جنگ پایان دهند. این تماسها پس از اولتیماتوم شنبه رئیسجمهور دونالد ترامپ صورت گرفت که ۴۸ ساعت به ایران مهلت داد تا تنگه هرمز را بازگشایی کند یا با تخریب زیرساختهای انرژی خود مواجه شود.
روز دوشنبه، ترامپ اعلام کرد که پس از مذاکرات سطح بالا با ایران در آخر هفته که به "نقاط توافق عمده" دست یافتند، این مهلت را برای پنج روز تمدید خواهد کرد.
مقامات چندین دولت که از جزئیات این دیپلماسی آگاه بودند و به شرط ناشناس ماندن به دلیل حساسیت مذاکرات صحبت کردند، گفتند که گفتگوها تاکنون به طور غیرمستقیم و از طریق میانجیها انجام شده است. ایران به طور علنی اصرار داشت که هیچ گفتگوی مستقیم یا غیرمستقیمی وجود ندارد و تمایلی به انجام آنها ندارد.
ترامپ در گفتگو با خبرنگاران در مسیر خود به رویدادی در ممفیس، گفت: "در مقطعی بسیار، بسیار نزدیک، ملاقات خواهیم کرد." چندین نفر آشنا با برنامهریزیها گفتند که یکی از مکانهای پیشنهادی اسلامآباد، پایتخت پاکستان، بود، هرچند گفتند که هنوز تصمیمی گرفته نشده است.
خبرگزاری دولتی ترکیه، آناتولی، اواخر دوشنبه در گزارشی که به مقامات وزارت امور خارجه پاکستان نسبت داد، گفت که انتظار میرود هیئتی از آمریکا "ظرف یک یا دو روز" وارد پاکستان شود. سفارت پاکستان در واشنگتن که به دلیل تعطیلات ملی بسته بود، برای اظهار نظر در دسترس نبود.
کارولین لِویت، سخنگوی مطبوعاتی کاخ سفید، در پاسخ به سوالی درباره دیدار احتمالی آمریکا و ایران، شاید تا پایان این هفته، به حساسیت "بحثهای دیپلماتیک" اشاره کرد و افزود: "این یک وضعیت سیال است و گمانهزنیها درباره دیدارها نباید تا زمانی که به طور رسمی توسط کاخ سفید اعلام نشوند، قطعی تلقی شوند."
تلاشهای قبلی به رهبری قطر و عمان برای بحث درباره آتشبس، زمانی که واشنگتن تقاضای تهران مبنی بر توقف حملات آمریکا و اسرائیل قبل از آغاز مذاکرات را رد کرد، به نتیجه نرسید.
مقامات ایرانی پیش از این نیز خواستار تضمینهایی از جمله غرامت برای خسارات جنگی شده و خواستههای آمریکا مبنی بر تعهد به توقف غنیسازی کامل، تحویل ذخایر اورانیوم با غنای بالا، کاهش شدید برنامه موشکهای بالستیک و پایان دادن به حمایت از نیروهای نیابتی شبهنظامی در منطقه را رد کرده بودند.
قطر و عمان به طور مستقیم در دورهای جدید بحثها شرکت ندارند، در حالی که پاکستان — یک بازیگر نسبتاً جدید — همراه با مصر و ترکیه نقش برجستهای ایفا کرده است.
وزرای امور خارجه پاکستان، مصر، ترکیه و عربستان سعودی روز پنجشنبه در حاشیه نشست کشورهای اسلامی در ریاض، پایتخت عربستان، دیدار کردند. در میان آشفتگی خاورمیانه و درگیری بین پاکستان و افغانستان، آنکارا به دنبال یک پیمان امنیتی بلندمدت با اسلامآباد و ریاض است که امیدوار است قاهره را نیز شامل شود. پاکستان به طور پیوسته روابط خود را با خاورمیانه تقویت کرده و سال گذشته یک پیمان دفاع متقابل با عربستان سعودی امضا کرد.
هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، شنبه گفت: "ما در حال بررسی چگونگی ترکیب نقاط قوت خود به عنوان کشورهایی با درجهای از نفوذ در منطقه برای حل مشکلات هستیم."
با ادامه حملات ایران به کشورهای خلیج فارس، تردد در تنگه هرمز که حیاتی است، به جز برای کشتیهایی که اجازه ایران را داشتند، بسته ماند. وزارت دفاع امارات متحده عربی روز سهشنبه گزارش داد که پدافند هوایی این کشور با پنج موشک بالستیک و ۱۷ پهپاد درگیر شده است.
عصر یکشنبه، وزارت امور خارجه مصر اعلام کرد که "در میان نگرانیها از خروج اوضاع منطقه از کنترل در پرتو تشدید خطرناک فعلی، مجموعهای از تماسهای تلفنی" در آن روز انجام شد. این وزارتخانه گفت شرکتکنندگان شامل بدر عبدالعطی، وزیر امور خارجه مصر؛ فیدان؛ محمد اسحاق دار، وزیر امور خارجه پاکستان؛ عراقچی؛ و ویتکاف بودند.
تماسهایی نیز با محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخستوزیر و وزیر امور خارجه قطر، برقرار شد. ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت امور خارجه قطر، سهشنبه تایید کرد که "هیچ تلاش مستقیم قطری در خصوص میانجیگری بین دو طرف وجود ندارد." الانصاری گفت، در حال حاضر، "ما بر دفاع از کشور و حاکمیت خود متمرکز هستیم."
یک مقام کاخ سفید گفت، ترامپ روز یکشنبه با جنرال عاصم منیر, رئیس ستاد ارتش پاکستان، تماس گرفت.
ترامپ ظاهراً به پاکستان علاقهمند شده است؛ این موضوع از تابستان گذشته آغاز شد، زمانی که او یک ماه پس از ادعای "حل" درگیری بین قدرتهای هستهای پاکستان و هند، منیر را برای صرف ناهار به کاخ سفید دعوت کرد. روز بعد، دولت غیرنظامی پاکستان اعلام کرد که ترامپ را برای جایزه صلح نوبل نامزد کرده است.
از آن زمان، او بارها از دولت اسلامآباد و به ویژه منیر تمجید کرده است.
به گفته رسانههای ترکیه، پاکستان روز دوشنبه اعلام کرد که دار با عراقچی و همچنین فیدان وزیر امور خارجه ترکیه صحبت کردهاند. روز سهشنبه، رسانههای ایرانی گزارش دادند که مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، و شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، نیز با یکدیگر گفتگو کردهاند.
یک مقام سابق مصری آشنا با مذاکرات گفت: "پیامهای متعددی بین طرفین درگیر رد و بدل شده است" و افزود که "این میانجیگری درجه قابل توجهی از پذیرش را در میان طرفین درگیر دریافت کرده است."
این مقام سابق با اشاره به اینکه حملات از هر دو طرف احتمالاً "تا زمانی که مذاکرات به طور رسمی آغاز شود" ادامه خواهد یافت، گفت: "انتظار میرود از مرحله حملات نظامی متقابل به سمت کاهش تنش، سپس آرامش، و پس از آن پایان کامل جنگ و در نهایت به سمت مذاکراتی حرکت کنیم که نتایج مثبت و رضایتبخش متقابل را به ارمغان آورد و اطمینان حاصل شود که چنین درگیری دوباره تکرار نخواهد شد."
این جنگ که اکنون در هفته چهارم خود است، تعداد مقامات ایرانی را که دولت ترامپ یا میانجیها میتوانند با آنها درگیر شوند، به طور قابل توجهی کاهش داده است. علاوه بر حملات اسرائیل که آیتالله علی خامنهای، رهبر معظم، و تعدادی دیگر از مقامات ارشد را کشت، حمله هفته گذشته علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، را نیز به شهادت رساند که در سالهای گذشته مذاکرات پنهانی با آمریکا داشت.
ترامپ دوشنبه خاطرنشان کرد که "ما سه دور متوالی از رهبری ایران را در چند هفته گذشته از بین بردیم" اما "آنها هنوز تعدادی رهبر دارند."
عراقچی و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، از معدود کسانی هستند که در نقشهای ارشد باقی ماندهاند. به گفته یک مقام اروپایی، قالیباف برای مذاکره مناسب خواهد بود؛ او گفت در حالی که رئیس مجلس به اندازه لاریجانی "عملگرا" نیست، اما قدرت و نفوذ لازم برای بحث درباره آتشبس احتمالی را دارد. قالیباف روز دوشنبه به طور علنی گزارشهای رسانهها مبنی بر دخالت خود در هرگونه مذاکره را تکذیب کرد.
عراقچی، دیپلمات باسابقه، در تابستان گذشته تیم مذاکرهکننده ایران را در مذاکرات غیرمستقیم با ویتکاف رهبری کرد و همراه با جرد کوشنر، داماد ترامپ، در دو جلسه ناموفق در اوایل سال جاری تا زمان آغاز جنگ شرکت داشت.
در همین حال، هر دو طرف مدعی پیروزی در جنگ بودند.
حملات تلافیجویانه ایران کاهش یافته اما در سراسر منطقه ادامه دارد، در میان گزارشها از کاهش ذخایر تسلیحات آمریکا و مهمات پدافند هوایی. اما هفتهها حملات هوایی شدید آمریکا و اسرائیل که به دهها هزار مورد میرسد، تأثیر مخربی بر ارتش ایران داشته و پرتابکنندههای موشک و پدافندها، و سایتهای تولید و ذخیرهسازی تسلیحات را نابود کرده است.
جوئل ریبرن، که در دولت اول ترامپ به عنوان مقام ارشد کاخ سفید در امور ایران خدمت میکرد، گفت: "ایرانیها تقریباً از تمام تواناییهای نظامی خود به جز پهپادها محروم شدهاند، و اینها برای تغییر تعادل استراتژیک کافی نیستند. ما ضعف ایران را در لحظه واقعی مشاهده میکنیم."
ناتالی آلیسون نیز در تهیه این گزارش همکاری داشته است.