عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی ایران، در جریان نشست اخیر گروه بریکس در هند، از پیوستن قریبالوقوع ایران به «بانک توسعه نوین» (بانک بریکس) خبر داد؛ هرچند این خبر هنوز از سوی بانک مذکور تأیید رسمی نشده است. این اقدام بخشی از تلاشهای راهبردی ایران برای مقابله با انزوای اقتصادی و کاهش وابستگی به دلار در سایه تحریمهای شدید و پیامدهای ناشی از جنگ است.
اولین دوره «جام ملتهای ورزشهای الکترونیک» (ENC) که قرار بود در نوامبر سال جاری در ریاض برگزار شود، به دلیل تنشهای منطقهای و درگیریهای اخیر به نوامبر ۲۰۲۷ موکول شد. بنیاد ورزشهای الکترونیک (EF) با اشاره به عدم قطعیتهای ناشی از وضعیت فعلی و مقیاس بینالمللی این رویداد، این تصمیم را برای حفظ کیفیت برگزاری آن ضروری دانست.
ترکیه ضمن استقبال از مذاکرات میانجیگرانه آمریکا بین اسرائیل و سوریه، نسبت به دستیابی به یک توافق پایدار به دلیل اختلافات راهبردی عمیق میان طرفین بدبین است. آنکارا معتقد است در حالی که دولت سوریه خواهان ثبات است، اسرائیل با هدف جلوگیری از بازسازی ارتش سوریه و حفظ آزادی عمل نظامی خود در منطقه، این مذاکرات را نه برای صلح، بلکه به عنوان ابزاری برای مدیریت تنش میبیند.
مذاکرات میان اسرائیل و لبنان برای خروج نیروهای اسرائیلی از جنوب لبنان و دستیابی به توافق صلح در حالی در جریان است که سایه انتخابات سرنوشتساز ۲۷ اکتبر اسرائیل، پیشرفتهای دیپلماتیک را با تردید مواجه کرده است. یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، ابتدا بر حضور نظامی بلندمدت در جنوب لبنان تأکید کرد که با واکنش منفی واشنگتن روبرو شد و پس از آن موضع خود را به شرط خلع سلاح حزبالله تعدیل کرد.
اسرائیل اخیراً طی عملیاتی نظامی، پایگاه هوایی «ابوظهر» در استان ادلب سوریه را هدف هشت حمله هوایی قرار داد که منجر به آسیب به باندهای فرود شد، اما تلفات جانی در پی نداشت. این اقدام که اولین حمله اسرائیل به سوریه از ماه مارس محسوب میشود، با واکنشهای تندی از سوی دمشق و آنکارا همراه بود؛ وزارت خارجه ترکیه این حمله را نقض تمامیت ارضی سوریه دانست.
در پی تنشهای منطقهای و تداوم جنگ میان ایران و آمریکا، دولت عراق با هدف حفظ جریان صادرات نفت و جلوگیری از فروپاشی اقتصادی، از مقامات ایران خواسته است تا ملاحظات ویژهای برای تردد نفتکشهای عراقی از تنگه هرمز در نظر بگیرند. این درخواست در جریان سفر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران به بغداد، توسط همتای عراقی او مطرح شد.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، با تأکید بر اینکه ایران اکنون در موضع قدرت و عزت قرار دارد، خواستار پایان دادن به جنگ کنونی در خاورمیانه شد. وی ضمن انتقاد شدید از اقدامات ایالات متحده در هدف قرار دادن زیرساختهای غیرنظامی و توصیف آن به عنوان نقض مقررات بینالمللی، از تفاهمنامه اخیر با آمریکا دفاع کرد و آن را نشانی از تسلیم ندانست.
نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) که سالها به عنوان ارتش تحت حمایت واشنگتن و پیشگام در مبارزه با داعش شناخته میشدند، به رهبری مظلوم عبدی به طور رسمی منحل شدند. این نیروها که در سال ۲۰۱۵ با هدف ایجاد شریکی قابل اعتماد برای آمریکا تشکیل شدند، در اوج قدرت خود حدود ۱۰۰ هزار جنگجوی کرد و عرب را در اختیار داشتند و بخشهای وسیعی از مناطق نفتخیز شمال و شمال شرق سوریه را کنترل میکردند.
تپه راهبردی «یالیه علیالتاهر» در جنوب لبنان، به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه و اشراف بر مناطق وسیعی از جنوب شرقی این کشور، به کانون اصلی درگیریهای اخیر میان ارتش اسرائیل و حزبالله تبدیل شده است. این تپه که در منطقه نبطیه واقع شده، به عنوان یک پست دیدهبانی طبیعی و مرکز عملیاتی مهم، دارای شبکههای تونلی و تأسیسات نظامی حزبالله است.
دور هفتم مذاکرات مستقیم لبنان و اسرائیل در رم، با وجود برخی پیشرفتهای فنی در زمینه تبادل لیست اسرا و مباحث حقوقی، به دلیل تشدید تنشهای نظامی در جنوب لبنان و اختلافات بر سر مناطق آزمایشی، بدون دستاوردی ملموس پایان یافت. محور اصلی این مذاکرات، اجرای «توافق چارچوب» برای خروج تدریجی اسرائیل از خاک لبنان و استقرار حاکمیت ارتش لبنان است؛ با این حال، تحلیلگران بر این باورند که ساختار ناقص این توافق و برتری نظامی اسرائیل، روند مذاکرات را به جای نتایج عملی، به بحثهای رویهای تقلیل داده است.
تشدید عملیاتهای امنیتی و بازداشتهای اخیر توسط سپاه پاسداران و وزارت اطلاعات در استان سیستان و بلوچستان، نشاندهنده نگرانی عمیق تهران از تبدیل شدن نارضایتیهای دیرینه قومی، مذهبی و اقتصادی این منطقه به یک بحران امنیتی در دوران تنشهای منطقهای است. این استان محروم که دارای بافت جمعیتی عمدتاً سنی و بلوچ است، همواره با چالشهایی نظیر فقر مزمن، بیکاری و تبعیض مواجه بوده که بستری برای فعالیت گروههای شبهنظامی همچون «جیشالعدل» فراهم کرده است.
چین به منظور گسترش روابط دفاعی و امنیتی خود با کشورهای منطقه، دومین رزمایش هوایی مشترک خود با مصر را با نام «عقابهای تمدن ۲۰۲۶» برگزار کرد. در این رزمایش که در خاک مصر انجام شد، خلبانان چینی با استفاده از جنگندههای جی-۱۶، برای نخستین بار در قاره آفریقا تمرینات رزمی میانبرد و نزدیک را در کنار جنگندههای رافال ارتش مصر اجرا کردند.
بحرانهای منطقهای و تنشهای پیرامون تنگه هرمز، ساختار تصمیمگیری در ایران را دستخوش تغییر کرده و قدرت را از نهادهای سیاسی و پارلمانی به سمت نهادهای امنیتی سوق داده است. در شرایطی که دولتها در وضعیت «بحران دائمی» قرار میگیرند، فرصت برای مشورت، اجماعسازی و طی شدن مسیرهای قانونی محدود شده و تصمیمات باید با سرعت بالا اتخاذ شوند؛ این وضعیت، نهادهای امنیتی و نظامی را که برای سرعت و فرماندهی طراحی شدهاند، به بازیگران اصلی تبدیل میکند.
با پایان یافتن مهلت ۶۰ روزه تفاهمنامه میان ایران و ایالات متحده بدون دستیابی به توافق نهایی، دیپلماسی میان دو کشور عملاً به بنبست رسیده است. در حالی که واشنگتن مذاکرهای را در جریان نمیبیند و بر تداوم فشار اقتصادی و محاصره دریایی تأکید دارد، ایران هرگونه کانال محرمانه با آمریکا را تکذیب کرده و بر حفظ وحدت داخلی پافشاری میکند.
امارات متحده عربی و چین با برگزاری چهارمین دوره مانور مشترک نیروی هوایی با نام «سپر عقاب ۲۰۲۶»، همکاریهای دفاعی خود را از سطح محدود فروش تسلیحات به تمرینات عملیاتی منظم و نهادینهشده ارتقا دادهاند. این مانور که در منطقه سینکیانگ چین برگزار میشود، شامل شبیهسازیهای فرماندهی و تمرینات پروازی است و به عنوان نمادی از استراتژی «پوشش ریسک» امارات در عرصه بینالمللی شناخته میشود.
ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان اخیراً در شهر مکه پیمان دفاعی سهجانبهای را امضا کردند که در آن، هرگونه حمله مسلحانه علیه یکی از این سه کشور، به منزله حمله به همه آنها تلقی میشود. این ائتلاف که بازتابدهنده بند دفاع جمعی ناتو است، با هدف تقویت بازدارندگی منطقهای در برابر بیثباتیهای خاورمیانه و رقابتهای استراتژیک با اسرائیل و ایران شکل گرفته است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، برای دومین بار در ماههای اخیر تهدید کرد که در صورت مانعتراشی عمان در مذاکرات مربوط به تنگه هرمز، این کشور را بمباران خواهد کرد. خشم ترامپ ظاهراً ناشی از گزارشهایی مبنی بر تفاهم مسقط و تهران بر سر مدیریت مسیرهای کشتیرانی و احتمال دریافت عوارض در این تنگه است؛ موضوعی که عمان آن را رد کرده است.
اسکات بسننت، وزیر خزانهداری آمریکا، در راستای سیاستهای دولت ترامپ، از تشدید فشارهای اقتصادی و کمپین «طرد اقتصادی» علیه ایران دفاع کرد. وی هدف از این اقدامات را وادار کردن جمهوری اسلامی به بازگشت به میز مذاکره، توقف غنیسازی اورانیوم و دست کشیدن از حمایت از نیروهای نیابتی عنوان کرد.
در تازهترین نشانه از بهبود چشمگیر روابط میان امارات متحده عربی و لبنان، هیئت اقتصادی بلندپایهای متشکل از حدود ۷۰ مقام دولتی و رهبر تجاری به سرپرستی ثانی بن احمد الزیودی، وزیر تجارت خارجی امارات، وارد بیروت شده است. هدف اصلی این سفر دو روزه، بررسی فرصتهای سرمایهگذاری و مشارکت در پروژههای کلیدی لبنان از جمله مدیریت گمرکات فرودگاه، بنادر و تأسیسات نفتی در جهت احیای اقتصاد آسیبدیده این کشور است.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در حاشیه نشست سازمان همکاری شانگهای در بیشکک، دیدارهای دیپلماتیک مهمی را با رهبران هند، پاکستان، آذربایجان و تاجیکستان برگزار کرد. این نشست در شرایطی انجام شد که تنشهای نظامی میان ایران و ایالات متحده پس از تبادل آتش در تنگه هرمز و هدف قرار گرفتن نیروهای آمریکایی در منطقه، دوباره شدت یافته است.
روسیه و سوریه پس از بیش از یک سال مذاکره، به توافقی برای سازماندهی مجدد حضور نظامی مسکو در این کشور دست یافتند. بر اساس این تفاهمنامه، پایگاههای نظامی حمیمیم و طرطوس که پیشتر تحت کنترل کامل روسیه بودند، به مراکز آموزشی و صدور گواهینامه مشترک تبدیل خواهند شد و مدیریت بخشهای غیرنظامی این پایگاهها، از جمله فرودگاه بینالمللی لاذقیه، به دولت سوریه واگذار میشود.
با توقف مذاکرات میان ایران و ایالات متحده و پایان آتشبس ۶۰ روزه، تنشها میان دو کشور به شدت افزایش یافته و نگرانیها از گسترش درگیریها به فراتر از مرزهای خاورمیانه تشدید شده است. بر اساس گزارشهای اخیر، ایران در حال بررسی گزینههایی برای هدف قرار دادن داراییها و پایگاههای نظامی آمریکا در برخی کشورهای اروپایی از جمله بلغارستان و قبرس است.
جمهوری اسلامی ایران در حالی با موج جدید تحریمهای اقتصادی آمریکا موسوم به «طردشدگان اقتصادی» مواجه است که مقامات امنیتی نسبت به احتمال بروز ناآرامیهای داخلی هشدار دادهاند. سردار احمدرضا رادان، فرمانده پلیس، با اشاره به آسیبپذیری معیشتی مردم، تورم افسارگسیخته، کاهش ارزش پول ملی و کمبود کالاهای اساسی بهویژه بنزین، خواستار اقدامات پیشگیرانه و نظارت شدید بر فضای مجازی برای جلوگیری از اعتراضات احتمالی شده است.
بر اساس گزارش رویترز، ایران در پیام هشدارآمیزی که ماه گذشته از طریق عمان به ایالات متحده ارسال کرده، تأکید کرده است که هرگونه عملیات نظامی گسترده اسرائیل علیه «قله علیالطاهر» در جنوب لبنان، با پاسخ قاطع ایران مواجه خواهد شد. این قله به دلیل دارا بودن مراکز فرماندهی زیرزمینی و انبارهای سلاح حزبالله، به یکی از کانونهای حساس درگیری تبدیل شده است.
وزارت امور خارجه عراق در پی انتشار پستهای جنجالی در شبکههای اجتماعی توسط نهادهای دیپلماتیک ایران، «محمد کاظم آل صادق»، سفیر ایران در بغداد را احضار کرد. این تنش دیپلماتیک پس از آن آغاز شد که محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، تصویری از نقشه منطقه با عنوان «خلیج فارس» منتشر کرد که با واکنش متقابل محمد الحلبوسی، رئیس مجلس عراق، با عنوان «خلیج عربی» مواجه شد.
اسرائیل به دلیل ابهام در راهبرد منطقهای آمریکا و تردید در خصوص جابهجاییهای نظامی واشنگتن در خاورمیانه، استراتژی خود را بازنگری کرده و اکنون بر بیثباتسازی رژیم ایران و مقابله با برنامه هستهای آن متمرکز شده است. بنیامین نتانیاهو که با فشارهای داخلی و کاهش محبوبیت در آستانه انتخابات روبروست، از بلاتکلیفی واشنگتن و فقدان چراغ سبز ترامپ برای اقدامات تهاجمی مشترک، بهشدت ناراضی است.
امضای «پیمان مکه» میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان، که بر همکاریهای دفاعی و امنیتی مشترک تأکید دارد، نشاندهنده تلاشی برای گذار به سوی نظم امنیتی چندقطبی در خاورمیانه و کاهش وابستگی مطلق به ایالات متحده است. اگرچه پکن مستقیماً در این پیمان نقشی ندارد، اما این تحول را همسو با سیاست خود برای کاهش نفوذ بازیگران خارجی و تقویت «امنیت بومی» در منطقه میداند.
مظلوم کوبانی، فرمانده نیروهای دموکراتیک سوریه، با اعلام انحلال رسمی این نیروها و ادغام نهادهای اداری و نظامی کردها در دولت مرکزی سوریه، به ۱۴ سال خودمختاری کردهای این کشور پایان داد. این تصمیم که در پی توافق با احمد الشارع، رئیسجمهور سوریه، اتخاذ شد، شامل انتصاب کوبانی به عنوان مشاور رئیسجمهور، حضور الهام احمد در پارلمان و ادغام برخی نیروهای کرد در ساختار امنیتی دولت است.
امضای توافقنامه دفاعی میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در مکه، بازتابدهنده تغییرات راهبردی در منطقه خلیج فارس پس از تنشهای اخیر میان ایران و آمریکا است. این پیمان که شامل بند دفاع جمعی است، در شرایطی امضا شد که ریاض در پی تنوعبخشی به شرکای امنیتی خود به دلیل تردید در تعهدات بلندمدت واشنگتن است.
امارات متحده عربی در پی شناسایی دو موشک بالستیک که از سمت ایران پرتاب شده و در نزدیکی آبهای این کشور سقوط کردهاند، تمامی روابط تجاری، بازرگانی و تراکنشهای مالی خود با ایران را تا اطلاع ثانوی متوقف کرد. وزارت دفاع امارات اعلام کرد که این موشکها ناوبری دریایی را هدف قرار داده بودند، هرچند تهران مسئولیت این حمله را رد کرده است.
در پی حملات مجدد به کشتیهای تجاری در نزدیکی تنگه هرمز، هواپیماهای نظامی آمریکا در اقدامی تلافیجویانه، مواضع سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در بندرعباس، چابهار و جزیره قشم را بمباران کردند. این حملات هوایی که نخستین ضربه مستقیم آمریکا به خاک اصلی ایران در بیش از یک ماه گذشته محسوب میشود، تنها یک روز پس از هدف قرار گرفتن دو تانکر نفتکش عربستان سعودی در سواحل عمان صورت گرفت.
گروه حوثیهای یمن با استفاده از پهپاد به پالایشگاه جازان متعلق به شرکت آرامکو در عربستان سعودی حمله کردند. این اقدام تنها دو روز پس از امضای پیمان دفاعی مشترک میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان صورت گرفت؛ پیمانی که هدف از آن تقویت بازدارندگی جمعی در برابر بیثباتیهای منطقهای ناشی از تنشهای میان ایران و ائتلاف آمریکا-اسرائیل است و طبق آن، حمله مسلحانه به هر یک از این کشورها به مثابه حمله به تمامی آنها تلقی میشود.
آنکارا حملات اخیر اسرائیل به پایگاه نظامی ابوظهور در سوریه را هشداری جدی علیه نفوذ نظامی رو به گسترش ترکیه و چالشی برای پیمان دفاعی جدید این کشور با عربستان سعودی و پاکستان میداند. در حالی که اسرائیل مدعی است این اقدامات برای جلوگیری از تغییر وضعیت موجود امنیتی و مقابله با تهدیدات است، ترکیه این اتهامات را بیاساس دانسته و معتقد است هدف نتانیاهو، علاوه بر محدود کردن نقش ترکیه در سوریه، بهرهبرداری سیاسی از این تنشها برای پیروزی در انتخابات اکتبر است.
در آستانه انتخابات ۲۷ اکتبر در اسرائیل، نگرانیها پیرامون سلامت و یکپارچگی روند رأیگیری به شدت افزایش یافته است. طبق نظرسنجی مؤسسه دموکراسی اسرائیل، ۷۰ درصد شهروندان نسبت به برگزاری آزاد و عادلانه انتخابات بیاعتماد هستند که این رقم جهشی قابلتوجه نسبت به دورههای پیشین محسوب میشود.
اسرائیل در حال اجرای پروژهای آزمایشی برای خروج نظامی از جنوب لبنان و واگذاری کنترل به ارتش این کشور است، اما این طرح با چالشهای جدی مواجه شده است. مقامات امنیتی اسرائیل معتقدند ارتش لبنان به دلیل ناتوانی یا عدم تمایل، اقدام مؤثری برای خلع سلاح حزبالله انجام نمیدهد؛ چرا که بخش بزرگی از زرادخانههای این گروه در خانههای مسکونی پنهان شده است.
اقتصاد ایران تحت تأثیر جنگ و تشدید تحریمهای همهجانبه آمریکا با چالشهای جدی از جمله کاهش ۳۵ درصدی تجارت خارجی و نرخ تورم ۶۶ درصدی مواجه شده است. در حالی که مقامات ارشد کشور بر ضرورت مهار تورم، مدیریت بازار، اشتغالزایی و کاهش وابستگی به دلار تأکید دارند، ایالات متحده با اعمال تحریمهای جدید علیه نهادهای مالی و تجاری مرتبط با ایران در کشورهایی نظیر مصر و هنگکنگ، فشار مالی بر تهران را افزایش داده است.
اخیراً اقلیم کردستان عراق با حملات پهپادی از سوی ایران مواجه شده است که طی آن، دو پهپاد پیشرفته «حدید ۱۱۰» به نزدیکی مقر شخصی مسرور بارزانی و مدیر اطلاعات اقلیم در منطقه «صلاحالدین» اربیل اصابت کرد. این حمله که به عنوان تهدیدی مستقیم برای خاندان حاکم بارزانی تلقی میشود، در شرایطی رخ داد که تنشها میان ایران و گروههای اپوزیسیون کرد ایرانی مستقر در عراق تشدید شده است.
تلآویو با گذشت شش ماه از آغاز درگیریها با ایران، همچنان ترجیح میدهد بهجای ورود به یک نبرد نظامی مستقیم و فعال، وضعیت موجود را حفظ کند. منابع امنیتی اسرائیل معتقدند که ادامه محاصره دریایی توسط ایالات متحده و تشدید فشارهای اقتصادی، مؤثرترین راهکار برای تضعیف زیرساختهای ایران و احتمالا زمینهساز سقوط رژیم است.
سفر اخیر اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران به بغداد، نشاندهنده چالش استراتژیک ایران در مدیریت متحدان مسلح خود در عراق است. دولت عراق با هدف تقویت حاکمیت ملی و تحت کنترل درآوردن سلاحهای خارج از نهادهای نظامی، مهلتی را برای تحویل تجهیزات تعیین کرده است؛ فشاری که پس از جنگ اخیر و با هدف بهبود روابط با ایالات متحده و کشورهای منطقه تشدید شده است.
دولت دونالد ترامپ با نزدیک شدن به ششماهگی تنشهای نظامی، رویکرد خود را از تقابل مستقیم به «جنگ اقتصادی تمامعیار» تغییر داده است. در حالی که دیپلماسی با تهران متوقف شده، دولت آمریکا قصد دارد با اعمال شدیدترین تحریمها و تهدید کشورهایی که با ایران همکاری میکنند، اقتصاد این کشور را تحت فشار مضاعف قرار دهد.
پس از جنگ اخیر که محدودیتهای بازدارندگی نظامی ایران را آشکار کرد، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، خواستار ایجاد یک پیمان امنیت متقابل و عدم تجاوز میان کشورهای منطقه شده است. هدف اصلی این ابتکار، جلوگیری از استفاده کشورهای همسایه از قلمرو، حریم هوایی و زیرساختهای خود برای تهاجم علیه ایران است.
| گرایش سیاسی | میانه | مخاطبین اصلی | تحلیلگران سیاسی، دیپلماتها، علاقهمندان به خاورمیانه، پژوهشگران |
|---|---|---|---|
| کشور مبدأ | ایالات متحده |