گزارش‌های مربوط به ارسال سلاح از سوی پاکستان به دولت مورد حمایت عربستان در یمن، سؤالاتی را درباره بُعد نظامی رو به گسترش شراکت استراتژیک اسلام‌آباد با ریاض تحت یک توافقنامه دفاعی دوجانبه که سال گذشته امضا شد، مطرح کرده است؛ این در حالی است که یک ائتلاف سه‌جانبه جدیدتر نیز در حال شکل‌گیری است.
تحویل تجهیزات نظامی گزارش‌شده در سپتامبر و حضور مستشاران نظامی پاکستان، همزمان با آماده‌سازی عربستان سعودی برای تشدید عملیات علیه حوثی‌ها صورت گرفته است و توجهات را به سمت نحوه عملکرد عملی توافقنامه دفاع متقابل استراتژیک عربستان و پاکستان معطوف کرده است.
توافقنامه دفاع متقابل استراتژیک (SMDA) که در سپتامبر ۲۰۲۵ امضا شد، همچنان چارچوب تثبیت‌شده‌تری برای همکاری دفاعی عربستان و پاکستان باقی مانده است. در مقابل، توافقنامه دفاع مشترک مکه که اخیراً امضا شده و توسط عربستان، پاکستان و ترکیه در ماه آگوست امضا گردیده و به نام «پیمان مکه» شناخته می‌شود، هنوز در حال توسعه نهادهای و مکانیزم‌های نظامی خود است و نقش عملیاتی دقیق و جهت‌گیری بلندمدت آن مشخص نیست.
این تمایز ممکن است زمانی اهمیت پیدا کند که ریاض به دنبال حمایت نظامی در برابر حملات مجدد حوثی‌ها باشد. اگرچه پیمان مکه قرار است یک چتر امنیتی منطقه‌ای گسترده‌تر فراهم کند، اما پاکستان از طریق رابطه دوجانبه، دهه‌ها پیوند نظامی و حضور دفاعی تثبیت‌شده‌ای در عربستان دارد.
تمرکز بر SMDA
به گفته منابع بی‌نام که خبرگزاری رویترز در تاریخ ۲ اکتبر به آن‌ها استناد کرده است، پاکستان اخیراً مستشاران نظامی برای کمک به پرسنل سعودی که از نیروهای یمنی پشتیبانی می‌کنند، اعزام کرده است؛ همچنین چهار محموله سلاح و بین ۳۰ تا ۴۰ هزار نیروی نظامی به عربستان فرستاده شده است. مقامات پاکستانی این گزارش‌ها را تکذیب کردند.
فعالیت‌های گزارش‌شده لزوماً به پیمان مکه اشاره ندارد که هنوز در حال توسعه است. بلکه، SMDA چارچوب موجودی برای همکاری دفاعی پاکستان و عربستان ارائه می‌دهد.
این توافقنامه در ماه آوریل فعال شد، زمانی که اسلام‌آباد هواپیماهای جنگنده، سیستم‌های پدافند هوایی و ۸۰۰۰ نیروی نظامی را علاوه بر حفظ حضور دائمی نظامی خود در آنجا، در جریان جنگ ایران به عربستان اعزام کرد.
ناوید علی شیخ، تحلیلگر روابط نظامی، به المونیتور گفت که حملات اخیر حوثی‌ها به عربستان، SMDA را مرتبط‌تر کرده و این توافقنامه به آرامی از «بازدارندگی به اقدامات پیشگیرانه» حرکت کرده است. با این حال، او خاطرنشان کرد که هرگز مشخص نشده بود «در این توافقنامه [کوتاه و مبهم] چه کسی چه کاری انجام خواهد داد.»
شیخ گفت که هر دو رهبری سیاسی و نظامی پاکستان قبلاً سوگند یاد کرده بودند که تا هر حدی به ریاض کمک کنند. «با وجود هیچ تأیید رسمی، تمام گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد که نیروهای ویژه پاکستان در حال حاضر به سعودی‌ها در مقابله با تهدیدات حوثی‌ها و آزادسازی مسیر برای کشتی‌های سعودی کمک می‌کنند»، به گفته وی.
از آنجا که تصمیم برای اعزام نیروها به پادشاهی تحت پیمان مکه فقط در این هفته اتخاذ شد، نیروهای پاکستانی درگیر در پاسخ‌های قبلی، تحت چارچوب دوجانبه موجود عمل می‌کردند، نه پیمان سه‌جانبه جدیدتر.
پیمانی که هنوز در حال شکل‌گیری است
پیمان مکه که در ۷ آگوست در مکه امضا شد، تلاش می‌کند چارچوب دفاع جمعی ایجاد کند که بر اساس آن، حمله به یکی از اعضا به منزله حمله به همه تلقی می‌شود.
اما ساختار نهادی و مکانیزم‌های عملیاتی این ائتلاف هنوز در حال تعیین است. انتظار می‌رود این مکانیزم‌ها شامل رویه‌های نظامی، مشورت و اشتراک اطلاعات باشند.
ماه گذشته، زمانی که ریاض درخواست کمک نظامی تحت این پیمان کرد، هر دو اسلام‌آباد و آنکارا نسبت به مشارکت مستقیم در جنگ محتاط بودند. این موضوع پس از آن تغییر کرد که حوثی‌ها شهرهای مقدس مکه و مدینه را هدف قرار دادند و منجر به برگزاری جلسه اضطراری کمیته سیاسی و دفاعی استراتژیک اعضای پیمان مکه در ریاض در ۵ اکتبر شد.
ترکیه و پاکستان سپس تصمیم گرفتند که سریعاً نیروها را تحت پیمان سه‌جانبه به پادشاهی اعزام کنند.
بنابراین، پاکستان ممکن است شروع به ارسال نیروها تحت پیمان مکه کند. اما تاکنون، همکاری تحت این پیمان بیشتر بر تجهیزات نظامی، پشتیبانی فنی و مشورت متمرکز بوده است، نه فرماندهی نظامی مشترک دائمی.
شیخ گفت که این تأخیر بازتاب این واقعیت است که پیمان مکه برای اولین بار آزمایش می‌شود و «ویژگی‌های زیادی باید به سرعت برای مقابله با موقعیت‌های غیرمنتظره اضافه شوند، مهم‌ترین بخش آن دفاع موشکی است.» او افزود که بعید است این پیمان «فقط دیپلماتیک باقی بماند.»
جنید جاوید، کارشناس امنیت و مدیریت ریسک، گفت که ائتلاف سه‌جانبه تحت پیمان مکه «نباید صرفاً تزئینی تلقی شود زیرا از یک بیانیه سیاسی فراتر رفته و جوهره نهادی کسب کرده است.»
با این حال، او گفت که توصیف پیمان مکه به عنوان گروهی مشابه ناتو زودهنگام است زیرا «اگرچه از نمادگرایی فراتر رفته است، اما بلوغ بلندمدت آن هنوز باید اثبات شود.»
نقش ترکیه
انتظار می‌رود ترکیه نیز حمایت نظامی خود را از عربستان افزایش دهد، هرچند این فرآیند ممکن است چند هفته طول بکشد. در این میان، نیروهای محدود ممکن است برای اهداف فنی تحت یک توافقنامه آموزش نظامی ۲۰۱۰ با عربستان اعزام شوند.
آنکارا ممکن است فوراً نیروهای منظم به عربستان نفرستد زیرا پیمان مکه نیاز به پوشش قانونی از پارلمان ترکیه دارد. بیانیه مشترک صادر شده پس از جلسه گفت که ترتیبات «مطابق با قوانین ملی سه کشور» اجرا خواهند شد.
گونول تول، مدیر بنیان‌گذار برنامه ترکیه در مؤسسه خاورمیانه، به المونیتور گفت که انتظار ندارد ترکیه «حداقل فعلاً» نیرو اعزام کند زیرا توافقنامه هنوز توسط پارلمان ترکیه تصویب نشده و قانون ترکیه مجوز پارلمانی برای اعزام نیرو به خارج می‌طلبد.
«مشارکت آنکارا، حداقل در ابتدا، احتمالاً به شکل سایر توانمندی‌های نظامی خواهد بود تا نیروهای زمینی»، به گفته وی.
زینب گیزم اوزپینار، کارشناس سیاست خارجی ترکیه، گفت که انتظار دارد آنکارا «یکپارچگی سرزمینی عربستان، زیرساخت‌های حیاتی و تقویت توانایی‌های دفاعی آن در برابر موشک‌ها، پهپادها و تهدیدات مشابه را حمایت کند.»
اما در مورد درگیری نظامی مستقیم در یمن، اوزپینار گفت که ارزیابی نقش ترکیه زودهنگام است زیرا دامنه حمایت نظامی تحت پیمان مکه هنوز باید تعیین شود.
در ارزیابی اوزپینار، مسئله کلیدی برای ترکیه ممکن است «مدیریت مسئولیت‌های امنیتی رو به رشد از طریق مدل کنترل‌شده درگیری نظامی» باشد.
چرا SMDA احتمالاً دوجانبه باقی می‌ماند
SMDA احتمالاً نقش متمایزی را حفظ خواهد کرد زیرا رابطه دفاعی دوجانبه طولانی‌مدت بین عربستان و پاکستان، از جمله حضور نظامی تثبیت‌شده پاکستان در پادشاهی را اداره می‌کند. برخلاف پیمان جدیدتر مکه که ترکیه را وارد یک چارچوب امنیتی سه‌جانبه می‌کند، SMDA به اسلام‌آباد اجازه می‌دهد نیازهای امنیتی خاص عربستان را بدون نیاز به موافقت سایر اعضای ائتلاف رسیدگی کند.
ائتلاف منطقه‌ای گسترده‌تر با معادلات سیاسی پیچیده‌تری مواجه است.
به گفته شیخ، توافقنامه دوجانبه عربستان و پاکستان بیشتر بر دفاع از شهرهای مقدس عربستان متمرکز است و چون سعودی‌ها «به همه اعتماد ندارند»، SMDA عمدتاً با دفاع داخلی پادشاهی سروکار خواهد داشت.
جاوید گفت که SMDA احتمالاً «چارچوب دفاعی متمرکزتر بین ریاض و اسلام‌آباد باقی خواهد ماند زیرا روابطی که دهه‌ها وجود داشته‌اند را رسمی کرد.»
او گفت که SMDA «برای جذب شدن در چارچوب مکه طراحی نشده است، زیرا هر دو توافقنامه فضاهای استراتژیک متفاوتی اشغال می‌کنند و مکمل یکدیگر هستند.» SMDA «عمق و محرمانگی دوجانبه» ارائه می‌دهد، در حالی که پیمان مکه «وسعت سه‌جانبه» می‌بخشد، به گفته وی.
این تقسیم‌بندی ممکن است اجازه دهد دو توافقنامه به موازات یکدیگر توسعه یابند نه اینکه رقابت کنند. SMDA کانال دوجانبه تثبیت‌شده‌ای برای همکاری نظامی عربستان و پاکستان ارائه می‌دهد، در حالی که پیمان مکه قصد دارد معماری امنیتی منطقه‌ای گسترده‌تری بسازد.
گسترش پیمان مکه
پیمان مکه برای ایجاد آن معماری امنیتی منطقه‌ای گسترده‌تر طراحی شده است. مقر اصلی آن در ریاض تأسیس شده است، در حالی که اسلام‌آباد برای رهبری ائتلاف به مدت سه سال انتخاب شده است. نخستین دبیرکل سازمان، ژنرال ناومان محمود، پاکستانی است.
پیمان مکه به جای جایگزینی ماشین نظامی موجود رابطه عربستان و پاکستان، ممکن است آن را تکمیل کند، ارزش این پیمان در ایجاد چارچوب سیاسی و امنیتی گسترده‌تر نهفته است.
محمد الحمد، تحلیلگر ژئوپلیتیک و رئیس شرکت مشاوره Saudi Elite، به المونیتور گفت که پیمان مکه توانایی‌های امنیتی موجود پادشاهی را جایگزین نمی‌کند بلکه «آن را به چارچوب گسترده‌تر اقدام هماهنگ منطقه‌ای و بین‌المللی گسترش می‌دهد و پاسخ را فراتر از بیانیه‌های دیپلماتیک می‌برد.»
اعضای پیمان نیز ممکن است فراتر از سه عضو بنیان‌گذار گسترش یابند. نومان کورتولموش، رئیس پارلمان ترکیه، اخیراً پیشنهاد کرد که پیمان مکه می‌تواند کشورهای بیشتری را شامل شود. از آنجا که موضع ترکیه این است که توافقنامه هیچ کشور خاصی را هدف قرار نمی‌دهد، او گفت حتی تهران نیز ممکن است به پیمان بپیوندد.
بنابراین، جهت‌گیری نهایی پیمان مکه ممکن است بستگی به این داشته باشد که کدام کشورها به آن می‌پیوندند و آیا اهداف استراتژیک یکسانی دارند یا خیر.
در حال حاضر، تمایز واضح‌تر است: SMDA به عربستان رابطه نظامی دوجانبه تثبیت‌شده با پاکستان ارائه می‌دهد، در حالی که پیمان مکه هنوز نهادهای و مکانیزم‌های لازم برای تبدیل یک تعهد سیاسی گسترده‌تر به ائتلاف عملیاتی را در حال ساخت است.