بحران سوخت ایران در سایه جنگ و تحریم‌ها تشدید می‌شود

فقط چند روز پس از آنکه واشنگتن دور جدیدی از تحریم‌های اقتصادی علیه ایران را اعلام کرد، کمبود بنزین در این کشور در خیابان‌ها به وضوح نمایان شده است.

در شهرهای مختلف ایران، رانندگان از انتظارهای چند ساعته در پمپ بنزین خبر می‌دهند. ویدیوهایی که در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شود، نشان می‌دهد برخی افراد پیش از نیمه‌شب به پمپ بنزین مراجعه کرده یا برای تأمین سوخت صبحگاهِ روز بعد، در خودروهای خود می‌خوابند. برخی پمپ‌ها پیش از آنکه بتوانند همه منتظران را سرویس کنند، بسته می‌شوند.

وضعیت برای گازوئیل حتی دشوارتر است. رانندگان کامیون می‌گویند صف‌های پمپ بنزین نزدیک شهرهای بزرگ می‌تواند تا کیلومترها کشیده شود و آن‌ها را مجبور به انتظار شبانه صرفاً برای دریافت مقدار کافی سوخت جهت بازگشت به کار کند.

ایران از قبل با کسری بنزین روزانه حدود ۱۵ میلیون لیتری (حدود ۴ میلیون گالن) دست‌وپنج نرم می‌کند. آسیب‌های جنگ، مشکلات واردات محصولات پالایش‌شده و محاصره سخت‌گیرانه آمریکا، یک مشکل ساختاری قدیمی را بسیار مدیریت‌ناپذیرتر کرده است.

یک ساکن کرج، شهری در غرب پایتخت تهران، به «دی‌وی‌بی» گفت که برخی پمپ بنزین‌ها خرید هر فرد را به حدود ۵ لیتر محدود کرده‌اند.

او گفت: «من الان در صف بنزین هستم. رسیدن به اینجا حدود ۴۵ دقیقه طول کشید.» او افزود: «دیروز به چند پمپ رفتم. برخی بسته بودند، برخی بنزین نداشتند و بقیه صف‌های بسیار طولانی داشتند.»

او گفت که صبح روز بعد ساعت ۶ صبح بازگشت تا از شلوغی اجتناب کند، اما دوباره با صف طولانی مواجه شد.

او حدس می‌زند که این کمبودها تا حدی برای آماده‌سازی افکار عمومی برای افزایش قیمت بنزین مورد استفاده قرار گرفته است؛ ادعایی که نمی‌توان آن را به صورت مستقل تأیید کرد.

برای رانندگان کامیون، انتظار به معنای از دست دادن درآمد است.

یکی از رانندگان گفت: «کل زندگی ما یا در صف گازوئیل می‌گذرد یا در جاده.» او از خوابیدن در پمپ بنزین در حین انتظار برای تانکرهایی خبر داد که شاید ظهر برسند و تنها تعدادی ده‌تایی کامیون را سوخت‌رسانی کنند.

راننده دیگری گفت که از ساعت ۸ صبح در انتظار است زیرا روز گذشته موفق به دریافت گازوئیل نشده بود.

برای رانندگانی که درآمدشان مستقیماً به حرکت مداوم وسایل نقلیه‌شان وابسته است، هر روز از دست رفته به هزینه‌های رو به رشد بیمه، لاستیک، روغن، تعمیرات و نگهداری می‌افزاید.

این کمبود با استفاده از متانول در بنزین تولید داخل همزمان شده است.

وحید غنی‌فر، مدیرعامل شرکت نفت ستاره خلیج فارس، اخیراً تأیید کرد که پالایشگاه شروع به آزمایش متانول به عنوان اکسیژن‌زا در بنزین خود کرده است.

این شرکت می‌گوید متانول حدود ۰.۵ درصد از مخلوط را تشکیل می‌دهد. مقامات پالایشی ایران می‌گویند استاندارد سوخت ملی غلظت متانول تا ۳ درصد را مجاز می‌داند.

مسئولان اصرار دارند که این آزمایش با الزامات فنی مطابقت دارد. اما زمان‌بندی آن شک عمومی را دامن زده است.

ویدیوهایی که در اینترنت منتشر شده، رانندگانی را نشان می‌دهد که بطری‌هایی از سوخت بسیار شفاف نگه داشته و مدعی هستند کیفیت بنزین افت کرده است.

برخی ادعا کرده‌اند که آب یا الکل بیش از حد به مخازن سوخت اضافه می‌شود. این ادعاها به صورت مستقل تأیید نشده‌اند.

با این حال، حداقل یک مورد تأیید شده مربوط به آلودگی به آب وجود دارد. در شهر رفسنجان، مقامات محلی پذیرفتند که آب به بنزین در یک پمپ بنزین مخلوط شده است؛ پس از آنکه ویدیوهایی نشان داد خودروها و موتورسیکلت‌ها دچار مشکل شده‌اند.

مقامات گفتند این حادثه ناشی از یک نقص فنی بوده و در حال بررسی است.

برای رانندگانی که از قبل با کمبود مواجه هستند، حوادث جداگانه می‌تواند ترس‌های گسترده‌تری را تقویت کند.

یک ساکن تهران به «دی‌وی‌بی» گفت که حدود یک میلیارد تومان — تقریباً ۵٬۲۵۰ دلار (۴٬۵۲۹ یورو) با نرخ ارز فعلی — برای تعمیر خودرویش هزینه کرده است پس از اینکه میل‌لنگ آن شکست. او معتقد بود بنزین بی‌کیفیت باعث این خسارت شده است، اگرچه چنین ارتباطی به صورت مستقل ثابت نشده است.

او گفت که تمایلی به اعتراض عمومی ندارد.

ساکن دیگری در ری، جنوب تهران، به «دی‌وی‌بی» گفت که رانندگان پس از اینکه گفته می‌شد چند خودرو پس از سوخت‌گیری آسیب دیده‌اند، در خارج از یک پمپ بنزین تجمع کردند.

نگرانی فقط فنی نیست، بلکه بازتاب‌دهنده فروپاشی عمیق‌تری از اعتماد بین مصرف‌کنندگان و مقامات است؛ زمانی که دولت همچنین در حال بحث درباره افزایش قیمت بنزین و گازوئیل است.

تهران استدلال می‌کند که سیستم یارانه فعلی مصرف بی‌رویه و قاچاق را تشویق می‌کند و بار ناپایداری بر دارایی‌های دولتی تحمیل می‌نماید.

اما مصرف‌کنندگان به مسائل دیگری مانند خودروهای ناکارآمد، حمل‌ونقل عمومی ناکافی و درآمدهایی اشاره می‌کنند که نتوانسته‌اند با تورم هماهنگ شوند.

حسن منصور، اقتصاددان، معتقد است دولت در حال آماده‌سازی زمینه سیاسی برای افزایش قیمت‌های انرژی است.

مقامات بارها استدلال کرده‌اند که قیمت بنزین ایران به صورت مصنوعی پایین است، حجم زیادی از آن به خارج قاچاق می‌شود و اقتصاد این کشور انرژی بسیار بیشتری نسبت به کشورهای مشابه به ازای هر واحد خروجی مصرف می‌کند.

راه حل پیشنهادی، نزدیک کردن قیمت سوخت داخلی به سطوح بین‌المللی است.

منصور به «دی‌وی‌بی» گفت: «دوباره دولت خود را در حال آماده‌سازی زمینه برای افزایش قیمت حامل‌های انرژی می‌یابد.»

اما مشکل فراتر از بنزین یارانه‌ای است.

منصور به وضعیت مالی صنعت نفت ایران اشاره کرد. اسناد بودجه نشان می‌دهد که شرکت ملی نفت ایران دارای ده‌ها میلیارد یورو بدهی به بانک مرکزی و بانک‌های تجاری است، در حالی که این شرکت مبالغ قابل توجهی نیز به صندوق توسعه ملی بدهکار است و با تعهدات مالیاتی بزرگ دیگری نیز روبروست.

منصور استدلال کرد که وقتی این بدهی‌ها واقع‌بینانه قابل بازپرداخت نباشند، آن‌ها دارایی‌های دولتی را تضعیف کرده و به طور غیرمستقیم به بی‌ثباتی ارزی و تورم کمک می‌کنند.

بنابراین، افزایش قیمت بنزین می‌تواند هم به عنوان یک اقدام مدیریت تقاضا و هم به عنوان منبعی برای درآمد اضافی عمل کند.

دولت گزینه‌های آسانی پیش رو ندارد.

در حالی که واردات سخت‌تر تأمین مالی و حمل‌ونقل می‌شود، تولید داخلی نیز تلاش می‌کند با مصرف همگام باشد.

افزایش سریع ظرفیت تولید نیازمند سرمایه‌گذاری و فناوری است، در حالی که کاهش مصرف یا به معنای سهمیه‌بندی جدی‌تر سوخت است یا افزایش قیمت. با این حال، هر دو گزینه ریسک‌های سیاسی دارند.

مقامات ایرانی آنچه در نوامبر ۲۰۱۹ اتفاق افتاد را به خاطر دارند؛ زمانی که افزایش ناگهانی قیمت بنزین منجر به اعتراضات سراسری، سرکوب خونین و قطع اینترنت شد.

امروز، محیط اقتصادی به مراتب شکننده‌تر است.

جنگ زیرساخت‌ها را آسیب دیده، تحریم‌های بین‌المللی در حال تشدید است و قدرت خرید خانوارها به شدت کاهش یافته است. صف‌های طولانی سوخت تنها منبع دیگری از ناامیدی است.

برای تهران، افزایش قیمت ممکن است به کاهش کسری بنزین کمک کند.

اما انجام این کار در حالی که مردم از قبل شب‌ها را در صف سوخت سپری می‌کنند، می‌تواند یک کمبود انرژی را به بحرانی دیگر از خشم عمومی تبدیل کند که کنترل آن بسیار دشوارتر خواهد بود.

ویراستار: سینا مازومدارو