رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، با چالشی روبروست که بسیاری آن را بزرگترین تهدید برای ۲۲ سال قدرت او میدانند؛ دهها هزار شهروند به تظاهرات در اعتراض به بازداشت اکرم اماماوغلو، شهردار مخالف استانبول، در تاریخ ۱۹ مارس به اتهام فساد و تروریسم ادامه میدهند.
این اعتراضات بزرگترین تظاهراتی است که ترکیه را از سال ۲۰۱۳ به لرزه درآورده است؛ زمانی که برنامههای دولت برای ساخت یک مرکز خرید در یکی از معدود فضاهای سبز استانبول، جرقه تظاهرات گستردهای را در سراسر کشور برای بیش از یک ماه زد.
آنچه به عنوان یک نقشه جسورانه برای حذف بزرگترین رقیب سیاسی اردوغان آغاز شد، اکنون به نظر بزرگترین اشتباه استراتژیک او میرسد که او را مجبور به پافشاری به روشهایی میکند که بهبود اقتصادی را نابود کرده و بزرگترین مخالفت عمومی با مرد قدرتمند ۷۱ سالهای را که مدتها شکستناپذیر به نظر میرسید، آشکار میسازد. جنگیز چاندار، نماینده مجلس از حزب طرفدار کردها، دموکراسی و برابری خلقها (DEM)، به المانیتور گفت: «برخلاف سال ۲۰۱۳، یک حزب سیاسی جمعیت را هدایت میکند و جمعیت بسیار بزرگتر است.» دانشجویان دانشگاه از سراسر کشور پیشتاز این حرکت هستند.
اگر انتخابات ریاستجمهوری امروز برگزار میشد، کمتر کسی شک دارد که اماماوغلو – که سه بار حزب عدالت و توسعه (AKP) اردوغان را در انتخابات شهرداریها شکست داده است – با قاطعیت پیروز میشد. برای پنج شب متوالی، جمعیت عظیمی در اطراف ساختمان شهرداری استانبول گرد هم آمدهاند، صحنههایی که یادآور اعتراضات یورومیدان ۲۰۱۴ در اوکراین است که ویکتور یانوکوویچ، رئیسجمهور طرفدار روسیه را مجبور به کنارهگیری کرد. تخمین زده میشود که تعداد آنها از یک میلیون نفر فراتر رفته باشد. اماماوغلو که بر بیگناهی خود در پروندههایی که به طور گسترده با انگیزه سیاسی و بر اساس شواهد ضعیف و شهادتهای شهود مخفی تلقی میشوند، اصرار دارد، عهد کرده است که تسلیم نشود.
هزاران پلیس ضد شورش از روز یکشنبه خشونت علیه تظاهرکنندگان را با استفاده از باتوم، گلولههای پلاستیکی و گاز اشکآور افزایش دادهاند. بیش از ۱۰۰۰ نفر، از جمله روزنامهنگاران و وکلا، دستگیر شدهاند. شبکههای اجتماعی محدود شدهاند. اردوغان از این اقدامات دفاع کرد و اعتراضات را «جنبش خشونت» خواند. او معترضان را به حمله به پلیس با اسید و تبر متهم کرد و اصرار داشت که نوسانات بازار ناشی از این رویدادها «مصنوعی» است، در حالی که گزارشها حاکی از آن است که بانک مرکزی ترکیه میلیاردها دلار برای حمایت از لیر در حال سقوط ترکیه هزینه کرده است.
اما با وجود تمام لافزنیهایش، اردوغان به وضوح انتظار چنین واکنش عظیمی را نداشت.
سوال بزرگ این است که او در ادامه چه خواهد کرد؟
سلیم کورو، نویسنده وبلاگ «Kulturkampf»، نوشت: «اگر اماماوغلو آزاد شود، قدرتمندتر از همیشه خواهد بود و احتمالاً انتخابات زودهنگام را پیش از تاریخ برنامهریزی شده ۲۰۲۸ تحمیل خواهد کرد.» کورو افزود: «در حالت محتملتر که او را به گروگان نگه دارند، مردم خواهند دانست که روند انتخاباتی – آخرین بازدارنده باقیمانده بر قدرت دولت – برای مدت نامعلومی از آنها گرفته شده است.»
نشانههای نگرانکنندهای وجود دارد که دولت به کارت اسلام متوسل میشود؛ داوود گل، فرماندار استانبول، تظاهرکنندگان را به آسیب رساندن به مسجد شهزادهباشی دوره عثمانی که در نزدیکی مقر شهرداری استانبول قرار دارد، متهم کرد. گل در پستی در X گفت: «آسیب رساندن به مسجد و محل دفن، تحریک آشکار علیه مقدسات مردم است.» حزب اصلی اپوزیسیون سکولار اماماوغلو، حزب جمهوریخواه خلق (CHP)، این ادعا را رد کرد و گفت تظاهرکنندگان مجبور شدند در مسجد پناه بگیرند زیرا پلیس با باتوم و اسپری فلفل به آنها حمله میکرد.
نقطه عطف
اتهامات مشابهی که بعداً نادرست بودن آنها ثابت شد، توسط دولت علیه معترضان در سال ۲۰۱۳ مطرح شد. این تاکتیکها ممکن است این بار کارساز نباشند و دولت این را میداند.
این واقعیت که اماماوغلو به اتهام فساد و نه اتهامات مرتبط با تروریسم دستگیر شد، به عنوان یک عقبنشینی اولیه تلقی میشود. طبق قوانین ترکیه، اتهام تروریسم به دولت اجازه میداد تا یک مدیر برای نظارت بر شهرداری منصوب کند، همانطور که در برکناری و دستگیری شهردار حزب جمهوریخواه خلق در منطقه شیشلی استانبول و همچنین حداقل ۱۰ شهردار منتخب از حزب DEM دیده شد. دفتر فرمانداری اعلام کرد که شهرداری برای انتخاب جانشین اماماوغلو که از وظایف شهرداری خود معلق شده است، انتخاباتی برگزار خواهد کرد.
اما این تغییر احتمالاً تاکتیکی و موقتی است. بر کسی پوشیده نیست که اردوغان مشتاق است دوباره کنترل استانبول را به دست آورد زیرا این شهر برای قدرت حیاتی است، همانطور که در ضربالمثل سیاسی خلاصه شده است: «هر که استانبول را از دست بدهد، ترکیه را از دست میدهد.» تجربه گذشته نشان داده است که هر زمان اردوغان احساس خطر کند، پافشاری میکند و زنده میماند.
لیزل هینتز، استادیار دانشکده مطالعات بینالمللی پیشرفته دانشگاه جانز هاپکینز (SAIS) که به طور گسترده در مورد ترکیه و اقتدارگرایی نوشته است، به المانیتور گفت که برکناری اماماوغلو «ترکیه را به سمت یک رژیم کاملاً اقتدارگرا سوق داده و عنصر رقابتی را از سیاست ترکیه حذف کرده است. این یک نقطه عطف است.»
اتفاقات بعدی به چندین عامل بستگی دارد. اولین مورد نحوه واکنش دستگاه امنیتی است. هینتز پرسید: «آیا آنها به حمله ادامه خواهند داد یا قوطیهای [گاز] خود را زمین خواهند گذاشت؟» در پی کودتای نافرجام ۲۰۱۶، دهها هزار افسر پلیس و ارتش متهم به همدستی، پاکسازی و با وفاداران به رژیم جایگزین شدند.
از این رو، احتمال اینکه نیروهای امنیتی علیه دولت موضع بگیرند بسیار کم به نظر میرسد. هینتز مدعی شد که در مورد جدا شدن افراد از درون خود دولت، «همه نگاهها به مهمت شیمشک خواهد بود»، وزیر اقتصاد که شاهد فروپاشی تمام تلاشهایش برای بازگرداندن اعتماد به اقتصاد و ایجاد سپرهای دفاعی آن در عرض چند روز بوده است. یک نماینده مجلس از حزب جمهوریخواه خلق، به شرط ناشناس ماندن به المانیتور گفت که «مطلقاً هیچ شانسی وجود ندارد که اردوغان اجازه استعفای او را بدهد.»
نحوه مدیریت بحران توسط حزب جمهوریخواه خلق متغیر مهم دیگری است و اوزگور اوزل، رهبر این حزب، تاکنون «کار فوقالعادهای انجام داده، کنترل را به دست گرفته و نیروی بسیجکننده بوده است»، هینتز اشاره کرد.
اما اگر اردوغان به اندازه کافی احساس ناامیدی کند، ممکن است به اقدامات شدیدتری مانند اعمال وضعیت اضطراری، همانطور که در پی کودتای ۲۰۱۶ انجام داد، متوسل شود. در آن سناریو، مهارتهای سیاسی اوزل دیگر اهمیتی نخواهد داشت، همانطور که مذاکرات کنونی بین دولت و عبدالله اوجالان، رهبر زندانی کردها، اهمیتی ندارد.
علامت سوال کردها
رویدادهای هفته گذشته بیش از هر زمان دیگری روشن کرده است که تصمیم اردوغان برای احیای گفتگوها با اوجالان، ناشی از تمایل به تضمین حمایت حزب DEM برای برنامههایش جهت نامزدی برای سومین دوره ریاستجمهوری بود که از نظر قانون اساسی ممنوع است. مقامات حزب DEM پیامهایی را بین اوجالان و فرماندهان حزب غیرقانونی او، حزب کارگران کردستان (پکک)، که در کردستان عراق مستقر هستند، رد و بدل کردهاند. این تلاش با فراخوان ۲۷ فوریه اوجالان به پکک برای پایان دادن به شورش مسلحانه ۴۰ ساله خود علیه دولت ترکیه و انحلال خود، به اوج رسید.
ماجرای اماماوغلو کردها را در تنگنا قرار داده است. در حال حاضر، آنها حمایت کلامی و معنوی خود را به حزب جمهوریخواه خلق ارائه کردهاند، با اوزل ملاقات کرده و در حین ادامه اعتراضات از شهرداری استانبول بازدید کردهاند. با این حال، آنها به هواداران خود دستور ندادهاند که به اپوزیسیون بپیوندند و بعید است این کار را انجام دهند - همانطور که در سال ۲۰۱۳ نیز انجام ندادند - یکی دیگر از نمایندگان مجلس از حزب DEM که خواست نامش فاش نشود تا آزادانه صحبت کند، به المانیتور گفت. این نماینده گفت: «احساس غالب در میان کردها این است که آنها بهای سنگینتری نسبت به هر کس دیگری برای مبارزه برای حقوق خود پرداختهاند و باید از خود محافظت کنند»، هرچند کمتر کسی توهم دارد که اردوغان در مورد صلح صادق است.
ائتلاف انتخاباتی حزب DEM با حزب جمهوریخواه خلق در انتخابات گذشته به عنوان دلیلی بر ارتباطات «تروریستی» اماماوغلو ذکر میشود. چاندار گفت، این واقعیت که او به این اتهامات دستگیر نشد، نشان میدهد که دولت فهمیده است که «این امر آن را در موقعیت ناخوشایندی با حزب DEM قرار میدهد.»
با سه سال باقی مانده تا انتخابات، اردوغان میتواند برگهای زیادی رو کند. روندهای اقتدارگرایانه در سراسر جهان، از جمله در ایالات متحده، همراه با نفوذ ژئوپلیتیکی ترکیه، کار را برای اردوغان بسیار آسانتر میکند. اما در حالی که او ممکن است به خوبی به قدرت خود برای آینده قابل پیشبینی ادامه دهد، اردوغانی که زمانی الهامبخش امیدها برای ترکیهای بهتر، آزادتر و مرفهتر بود، اکنون قاطعانه در گذشته دفن شده است.