آخرین حیوان: تاریخ بشر و سرنوشت حیات بر زمین از عصر یخبندان تا ششمین انقراض کایل هارپر انتشارات دانشگاه پرینستون (2026)
در کتاب «آخرین حیوان»، کایل هارپر، مورخ، پرسشی چالشبرانگیز مطرح میکند: انسانها چگونه بر تنوع زیستی جانوران تأثیر گذاشتهاند؟
بررسیهای مربوط به از بین رفتن گونهها ناشی از فعالیتهای انسانی موضوع جدیدی نیست. اما سایر کتابها معمولاً یا بر زمان حال تمرکز دارند یا بر پیش از تاریخ — برای مثال، انقراض حیوانات عصر یخبندان مانند ماموتهای پشمی و گرگهای وحشت. کتاب «آخرین حیوان» روایتی پیوسته از تنوع زیستی از دوران ماقبل تاریخ تا امروز ارائه میدهد.
ترکیب یک روایت تاریخی در این مقیاس، کاری هرکولی (بسیار دشوار) است. اما هارپر استدلال میکند که تنها با نگاهی کلان و فراتر از جزئیات است که مردم میتوانند درک کنند چگونه تغییرات آهسته در رابطه بشر با سایر گونهها منجر به بحران تنوع زیستی کنونی شده است. انسانها هزاران سال است که جوامع جانوری را بازسازی میکنند، بسیار قبل از آنکه اسناد مکتوبی از انقراض وجود داشته باشد. به گفته او، با تأمل در اینکه بشر چگونه به این نقطه رسیده است، خودمان را در بهترین موقعیت برای بازگرداندن اوضاع قرار میدهیم.
این کتاب اثری پژوهشی موفق، هم دقیق و هم جذاب است. توانایی هارپر در بهرهگیری از بومشناسی، علوم زمین و تاریخ محیط زیست تحسینبرانگیز است. در عین حال، کتاب محدودیتهای رویکردهای پژوهشی قبلی را آشکار میکند و نشان میدهد که فقدان تعامل بین رشتههای تحقیقاتی چگونه مانع از دیدن تصویر کامل توسط محققان میشود.
نفوذ خزنده
هارپر بحث خود را با گسترش انسانهای باستان در سراسر جهان، آغازین با ظهور هومو ارکتوس (انسان راستقامت) تقریباً دو میلیون سال پیش، شروع میکند. پراکنش انسانی همزمان با ناپدید شدن چشمگیر حیوانات بزرگ از رکورد فسیلی است. دلایل این امر نامشخص است. برخی دانشمندان به تغییرات اقلیمی اشاره میکنند، اما هارپر مشکوک است که فعالیت شکاری انسان عامل اصلی بوده باشد. شواهد قوی وجود دارد که انسانها در انقراض بسیاری از گونههای لاکپشت نقش داشتند؛ طعمههایی که احتمالاً برای شکارچیان گرسنه آسان و خوشمزه بودند.
هارپر یادآوری میکند که انسانها مدتها پیش از طلوع کشاورزی در حال شکل دادن به حیات جانوری بودند. برای مثال، روابط متقابل سودمند با گاوها، لاماهای بیکوهان و سگها راه را برای اهلی کردن و پرورش انتخابی باز کرد. همچنین در قبرس، مهاجران ماقبل تاریخ عمداً خوکهای وحشی و گوزنهای زرد را به عنوان شکار وارد کردند و اکوسیستم جزیره را برای همیشه تغییر دادند.
بعداً، جنگلزدایی و شهرنشینی بر تنوع زیستی تأثیر گذاشتند. از قرون وسطی، ماهیگیری تجاری شبکههای غذایی پیچیده دریایی را مختل کرده است. و از قرن نوزدهم به بعد، کشاورزی صنعتی، راهآهن، سیستمهای سردخانه و داروهای شیمیایی امکان پرورش تعداد عظیمی از گاوها و مرغهای تخمگذار در شرایط بهداشتی غیرطبیعی و در مکانهایی دور از شهرهایی را فراهم کردند که در نهایت غذای آنها را تأمین میکردند. این دگرگونیها در شیوه زندگی انسانها عوارض جانبی ناخواسته و اغلب شگفتانگیزی بر گونههای جانوری داشت. برای مثال، در دهه ۱۹۹۰ در هند، کشاورزان به گاوهای مسن خود داروی ضد درد دیکلوفناک میدادند، بدون آنکه بدانند این دارو در بدن حیوانات باقی میماند و هر کرکسی که از لاشه آنها تغذیه کند را مسموم خواهد کرد. در نتیجه، جمعیت این پرندگان کاهش شدیدی را تجربه کرد.
خط قرمز
نوشتن درباره تاریخ با چنین دامنه گستردهای نیازمند شواهدی از رشتههای متعدد است. فصلهای هارپر درباره پیش از تاریخ به شدت بر فسیلها، یافتههای باستانشناسی و دیانای باستانی تکیه دارند. در حالی که فصلهای تاریخی او عمدتاً بر اسناد مکتوب، از جمله گزارشهای استعماری از انقراض حیوانات ناشی از گسترش امپراتوری اروپا، استوار هستند.
تا حدی، این تفکیک بازتاب این واقعیت است که روشهای محدودی برای آگاهی از رویدادهای پیش از اختراع نوشتار وجود دارد. اما هارپر تأکید میکند که حوزههای آکادمیک نیز محدودیتهای تا حدی دلخواه بر دورههای زمانی تحت پوشش خود اعمال کردهاند. برای مثال، در قرن نوزدهم، وقتی مشخص شد که انسانها برای هزاران سال وجود داشتهاند، مورخان تصمیم گرفتند فقط رویدادهای پس از پیدایش نوشتار را مطالعه کنند. آنها «دوران مبهم پیش از متون مکتوب» را به باستانشناسان، انسانشناسان و دانشمندان علوم زمین واگذار کردند.
با این حال، بسیاری از تغییرات در تنوع زیستی از این مرز عبور میکنند. اگرچه آخرین ماموتهای پشمی (Mammuthus primigenius) همزمان با حکومت فراعنه مصر منقرض شدند، اما ناپدید شدن آنها بخشی از فرآیندی بود که در طول عصر یخبندان آغاز شده بود.
حتی زمانی که انقراضها به خوبی مستند شدهاند، علل و پیامدهای بومشناختی آنها ممکن است همچنان تشخیص دشوار باشد. برای نمونه، ورود اروپاییان و سپس سکونت آنها در جزایر ماسکارین در اقیانوس هند در قرنهای شانزدهم و هفدهم منجر به از بین رفتن بیش از ۵۰ گونه جانوری، از جمله دودو (Raphus cucullatus) شد. محققان نمیدانند گیاهان، حیوانات و بیماریهای وارداتی تا چه حد در این انقراضها نقش داشتند، یا جنگلزدایی و شکار استعماری چگونه بر حیوانات جزیره تأثیر گذاشت. این انقراضها میتوانستند با استفاده از ابزارهای علمی متنوع، از مدلسازی بومشناختی گرفته تا تحلیل ژنوم باستانی، مطالعه شوند — اما این فرصتها کمتر مورد بررسی قرار گرفتهاند.