زمانی که حسن شکور، رئیس اطلاعات لبنان، در سپتامبر گذشته در کنسولگری این کشور در دیترویت از رونمایی گذرنامههای جدید بیومتریک (Biometric) خبر داد، این اقدام به عنوان گامی دیرهنگام اما ضروری دولت و شهروندان لبنانی به سوی عصر دیجیتال ستایش شد.
اما تغییر به گذرنامههای بیومتریک – که به دلیل بحران مالی لبنان سالها به تعویق افتاده بود – کارکرد دوم و کمتر رسانهای نیز دارد: جلوگیری از سوءاستفاده عوامل ایرانی از تاکتیکی دههها پیش برای جابهجایی مخفیانه در سراسر منطقه.
مقامات امنیتی در عراق، لبنان و ایالات متحده به دی نیشنال گفتند که مأموران ایرانی بیش از ۲۰ سال است که از گذرنامهها و اسناد هویتی صادر شده با نامهای جعلی یا قرضی برای سفر در سراسر خاورمیانه، گسترش نفوذ تهران و حمایت از گروههای شبهنظامی متحد خود استفاده میکنند.
به گفته مقاماتی که به دلیل حساسیت موضوع خواستند ناشناس بمانند، بسیاری دیگر از ایرانیان شامل عوامل و اعضای خانوادهشان پس از دریافت تابعیت در پشت پردهای از محرمانگی، گذرنامههای رسمی دریافت کردند؛ حکمهای اعطای تابعیت از افشای عمومی بازداشته شده بودند.
در حالی که ارقام دقیق نامشخص باقی مانده است، اسناد هویتی لبنانی و عراقی به دست آمده توسط اعضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران (IRGC)، چه از طریق اسناد جعلی و چه کانالهای قانونی، احتمالاً صدها مورد هستند. این اسناد به عوامل اجازه میدادند هویت خود را پنهان کنند و بدون جلب توجه سفر کنند.
این رویه که حداقل به جنگ عراق بازمیگردد، بار دیگر در میان رویارویی منطقهای میان ایالات متحده و اسرائیل از یک سو و ایران و متحدانش از سوی دیگر، به ویژه حزبالله و گروههای مسلح عراقی، مورد توجه قرار گرفته است. این افشاگریها نگاهی به جنگ سایه میان ایران از یک سو و موساد اسرائیل و نهادهای اطلاعاتی غرب از سوی دیگر میاندازد؛ رویاروییای که دهههاست خاورمیانه را درگیر کرده است.
در لبنان، حکمهای اعطای تابعیت گاهی از نظارت عمومی دور نگه داشته شدهاند، از جمله تصمیم بحثبرانگیز سال ۲۰۱۸ که تنها پس از فشار سیاسی علنی شد. در عراق، تابعیت از طریق تشریفات اداری اعطا میشود که نتایج فردی آن لزوماً به صورت عمومی فاش نمیشود.
سایر ایرانیان از طریق ازدواج تابعیت کسب کردند، زیرا ازدواجهای بینالمللی میان لبنانیها، عراقیها و ایرانیان به طور فزایندهای رایج شد؛ امری که به واسطه پیوندهای فرهنگی و مذهبی مشترک، به ویژه پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹ که ریشههایی در جنوب و شرق لبنان داشت، ممکن گردید.
نقطه عطف
در این کشور کوچک چندمذهبی، معرفی دیرهنگام گذرنامههای جدید بیومتریک لبنان پس از آن تسریع شد که در ماه مارس، یک موشک اسرائیلی به اتاقی در طبقه چهارم هتلی در منطقه راوش بیروت اصابت کرد و چند تن از مقامات سپاه پاسداران که در آنجا اقامت داشتند را به قتل رساند. مدارک یافتشده در آوار نشان داد که آنها با گذرنامههای لبنانی ثبتنام کرده بودند.
این شهروندان شبحوار لبنانی ظاهراً اعضای نیروی نخبگان سپاه پاسداران، یعنی نیروی قدس، بودند که مسئول عملیات خارج از کشور از جمله حمایت از شبهنظامیان متحد است. گذرنامههای لبنانی آنها غیربیومتریک بود که جعل آن را آسانتر و احراز اصالت آن را بدون ردیابی مسیر کاغذی رسمی صدور، دشوارتر میکرد.
به گفته یک مقام امنیتی لبنان، پس از ترورها، تغییر به گذرنامههای بیومتریک تسریع شد و نهادهای امنیتی توافق کردند که گذرنامههای قدیمیتر را به تدریج از رده خارج کنند. او به دی نیشنال گفت: «نمیتوان سیستم بیومتریک را فریب داد؛ تاریخچه شما در آن وجود دارد.» وی افزود: «آنهایی که در راوش کشته شدند، عوامل ایرانی با گذرنامههای لبنانی جعلی بودند.»
حزبالله که در اوایل دهه ۱۹۸۰ با حمایت عوامل ایرانی در لبنان تأسیس شد، در سالهای اخیر به شدت تضعیف شده و بسیاری از فرماندهان آن توسط ارتش اسرائیل کشته شدهاند؛ ارتشی که همچنان بخشهایی از جنوب لبنان را که قبلاً پایگاههای اصلی عملیات این گروه محسوب میشدند، اشغال کرده است.
منابع امنیتی میگویند که سپاه پاسداران در سه سال گذشته، به ویژه در ماههای اخیر، نقش خود را در تصمیمگیریهای حزبالله به تدریج گسترش داده و کنترل نسبی بر عملیات و جهتگیری استراتژیک این گروه به دست آورده است.
گزارشها حاکی از آن است که چندین عامل ارشد اطلاعاتی و نظامی ایرانی پیش از کشته شدن در حملات اسرائیلی در کنار مقامات حزبالله حضور داشتند – از جمله اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس با درجه سرتیپی – در حالی که برخی دیگر همراه با اعضای این گروه ترور شدند. به نظر میرسد سایر عوامل ایرانی در سراسر لبنان، به ویژه در جنوب، برای حمایت از این گروه شبهنظامی در حال فروپاشی مستقر شدهاند.
برای حفظ فشار بر حزبالله در میان تلاشهای داخلی و بینالمللی برای خلع سلاح آن، ایالات متحده کمپینی را برای گسستن پیوندهای دههها طولانی این گروه با تهران آغاز کرده است؛ شهری که از زمان تأسیس، حزبالله را تأمین مالی کرده است. این تلاش بخشی از استراتژی گستردهتر واشنگتن در رویارویی با ایران است که هدف آن تضعیف رژیم تهران با قطع شبکه نیابتی منطقهای آن است.
دولتهای خارجی، از جمله کشورهای حوزه خلیج فارس و اروپا، همچنین به دولت لبنان اعلام کرده بودند که دیگر گذرنامههای غیربیومتریک را نخواهند پذیرفت. نمایشگاه دیترویت بخشی از راهاندازی بینالمللی گستردهتر سیستم بیومتریک در چندین سفارت و کنسولگری لبنان بود.
این مقام امنیتی گفت: «راه دیگری وجود نداشت – گذرنامهها باید تغییر میکردند و حمله راوش یکی از نقاط عطف بود.»
تاکتیکهای جنگی
در عراق، به عوامل سپاه پاسداران و حزبالله در سالهای پس از حمله به رهبری آمریکا در سال ۲۰۰۳، مدارک عراقی ارائه شد، همانطور که پنج منبع به دی نیشنال گفتند. این منابع شامل سه سیاستمدار (دو شیعه و یک سنی) و دو افسر امنیتی بودند که گفتند این مدارک به آنها اجازه میداد آزادانه در سراسر عراق جابهجا شوند و به سازماندهی گروههای مسلح شیعه کمک کنند.
به گفته یک افسر اطلاعاتی بازنشسته، این رویه عمدتاً بین سالهای ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۸ متمرکز بود و مدارک عراقی به افراد خاصی داده میشد که کارشان آموزش و سازماندهی شبهنظامیان بود.
این افسر که تا سال ۲۰۱۶ خدمت کرد، تعداد موارد را «چند ده مورد، نه هزاران مورد» تخمین زد. او تأیید کرد که «چند ایرانی مرتبط با نیروی قدس در عراق از گذرنامهها یا هویتهای عراقی استفاده میکردند» و «آنها برای جابهجایی آزاد در عراق به این مدارک نیاز داشتند».
این افشاگریها نگاهی به نحوه عملکرد شبکههای مرتبط با ایران در سالهای پرآشوب پس از سقوط صدام حسین ارائه میدهد؛ زمانی که خشونت فرقهای با رویارویی افراطگرایان سنی و گروههای مسلح شیعه با نیروهای آمریکایی در عراق تشدید شد.
یک سیاستمدار گفت: «تهدید جنگ فرقهای نه تنها برای جامعه شیعه، بلکه برای دموکراسی نوظهور آن زمان وجودی بود، بنابراین تمام احزاب شیعه برای مقابله با آن تهدید توافق کردند.» وی افزود: «نقش ایران از روزهای اول با ارسال مشاوران و ارائه سلاح، آموزش و تأمین مالی حیاتی بود.»
ایران سرمایهگذاری سنگینی در شبهنظامیان جدیدی که در آن زمان به «گروههای ویژه» معروف بودند انجام داد. این سیاستمدار اضافه کرد که به برخی از این مشاوران ایرانی شناسنامههای عراقی داده شد که لزوماً گذرنامه نبودند. گروههای طرفدار تهران همچنان امروزه جناحی بسیار تأثیرگذار در عراق باقی ماندهاند.
به گفته این افسر اطلاعاتی، استفاده از اسناد هویتی عراقی محدود به شهروندان ایرانی نبود. او افزود که فرماندهان ارشد لبنانی حزبالله که به آموزش شبهنظامیان عراقی و ترتیب دادن حملات علیه نیروهای آمریکایی کمک میکردند نیز مدارک عراقی دریافت کردند.
یکی از این افراد علی موسی دقوق، عامل حزبالله بود که در سال ۲۰۰۵ وارد عراق شد و برای عصائب اهل الحق، یک گروه مسلح مورد حمایت ایران، کار میکرد. او در سال ۲۰۰۷ حملهای به مقر استان کربلا را编排 کرد که منجر به کشته شدن یک سرباز آمریکایی و ربودن چهار نفر دیگر شد که بعداً اعدام گردیدند.
متیو لویت، تحلیلگر سابق افبیآی و مقام وزارت خزانهداری ایالات متحده، یادآوری کرد که آقای دقوق هنگام دستگیری در سال ۲۰۰۷ دو نوع کارت شناسایی عراقی همراه داشت. او بعداً آزاد شد و به لبنان بازگشت، جایی که در ژوئن امسال در یک حمله اسرائیلی کشته شد.
یک مورد مشکوک دیگر هویت دوگانه، امیر دیانت، تاجر ایرانی بود که دادستانهای آمریکایی او را به نیروی قدس مرتبط دانستند. دادستانها در سال ۲۰۲۰ اعلام کردند که او گذرنامهای عراقی با نام مستعار «امیر عبدالعزیز جعفر» و تاریخ تولد متفاوت در اختیار داشته است. وزارت خزانهداری ایالات متحده در همان سال تحریمهایی را علیه او اعمال کرد.
چگونه گذرنامه جعل کنیم
آقای لویت، نویسنده کتاب حزبالله: ردپای جهانی حزب خدا در لبنان، به دی نیشنال گفت که استفاده ایرانیان از گذرنامههای عراقی «مشکل بسیار مهمی» است. او افزود که «نفوذ» عوامل طرفدار ایران در بخشهایی از دولت عراق به این معناست که «هیچکس نباید» از توانایی آنها در به دست آوردن اسناد هویتی عراقی تعجب کند.
به گفته این افسر اطلاعاتی عراق، نحوه به دست آوردن این مدارک پس از حمله ۲۰۰۳ متفاوت بود. برخی، مشابه وضعیت در لبنان، ممکن است با اطلاع مقامات دولتی، به ویژه در وزارت کشور که شبهنظامیان طرفدار ایران در آن نفوذ داشتند، صادر شده باشند. در موارد دیگر، شبهنظامیان مدارک را مستقیماً فراهم میکردند یا در ایران جعل میشدند.
گزارشها درباره استفاده شهروندان ایرانی از مدارک عراقی محدود به عوامل سپاه پاسداران نبود. مقامات عراقی همچنین در سال ۲۰۲۴ گذرنامه و تابعیت چند تن از چهرههای مخالف کرد ایرانی را لغو کردند که پرسشهایی را درباره نحوه به دست آوردن مدارک عراقی توسط آنها مطرح ساخت.
در لبنان نیز، این مشکل فراتر از عوامل مشکوک ایرانی گسترش یافت. به گفته مقام امنیتی لبنان، برخی فلسطینیان و سوریهای دستگیر شده برای جرایم دیگر، گذرنامههایی داشتند که «۱۰۰ درصد اصل» بودند اما هیچ سابقهای در سیستم نداشتند.
این مقام گفت: «انگار دسترسی به دستهای از گذرنامههای اصل داشتهاند که ثبت نشده بود. این موضوع در حال بررسی است.» وی افزود که بحران مالی لبنان مقامات را مجبور کرد برای مدت طولانیتری از حد برنامهریزی شده، با استفاده از موجودیهای فعلی، گذرنامههای غیربیومتریک صادر کنند.
آقای لویت گفت که شهروندان دوگانه مرتبط با سپاه پاسداران نیز شناخته شدهاند که از گذرنامههای ثانویه واقعی کشورهای غربی برای اجتناب از نظارت استفاده میکنند. او توضیح داد: «افراد شاید به دنبال ایرانیان یا لبنانیها هستند، اما افرادی از کشورهای متحد نزدیک لزوماً تحت همان نظارت قرار نمیگیرند.»
«معمولاً، چه رفتار ایران باشد و چه رفتار نیابتی – حزبالله لبنان نیز این کار را زیاد انجام داده است – آنها واقعاً گذرنامه دوم خود را گم میکنند یا ادعا میکنند گم کردهاند و سپس درخواست گذرنامه جدید میدهند تا یک نسخه تمیز داشته باشند، بدون مهر ایران یا لبنان و لزوماً بدون هیچ مهر خاورمیانهای.»
آقای لویت گفت که یک گذرنامه واقعی غیرایرانی میتواند با سایر مدارک جعلی ترکیب شود. او اظهار داشت: «آنها ممکن است با یک گذرنامه واقعی غیرایرانی سفر کنند، اما سپس یک انبار یا خودرو را با یک گواهینامه رانندگی جعلی یا سایر مدارک جعلی اجاره کنند. ما این را در عراق و جاهای دیگر زیاد دیدیم. در واقع، ما آن را در سراسر جهان میبینیم.»
آقای لویت گفت که برخی ایرانیان دستگیر شده در حال سفر با مدارک جعلی، در نهایت وابسته به سپاه پاسداران نبودند بلکه مهاجران اقتصادی یا سیاسی بودند. او افزود: «آنها باعث برخی ترسهای امنیتی و هشدارها شدند، اما همین.»
چگونه جلوی آن را بگیریم
از اول اکتبر، گذرنامههای غیربیومتریک لبنان برای سفر نامعتبر شدند و سیستم جدید انگشتنگاری این کشور در سراسر جهان، از آمریکای شمالی تا اروپا و حوزه خلیج فارس، گسترش یافت. وزارت امور خارجه لبنان با اشاره به خطرات جعل، ضمن بیان اینکه این تغییر «کیفیت و امنیت خدمات کنسولی» را در راستای استانداردهای بینالمللی افزایش خواهد داد، به این مسئله اشاره کرد.
یک مقام امنیتی دوم لبنان گفت: «این موضوع بسیار حساسی در محافل امنیتی است.» او افزود: «حرکت به سمت گذرنامههای کاملاً بیومتریک به این معناست که [گذرنامههای] غیربیومتریک صادر شده در گذشته دیگر قابل استفاده نیستند.» وی ادامه داد: «دانستن مقیاس دقیق دشوار است اما قطعاً افرادی با ملیتهای دیگر، از جمله یمنیها و عراقیها، وجود داشتند.»
حمله مارس به راوش اولین باری بود که ارتش اسرائیل در جریان جنگ ۲۰۲۶ داخل محدوده شهر بیروت ضربه زده بود. ارتش اسرائیل کشتهشدگان را فرماندهان سپاه پاسداران شامل مجید حسنی، علیرضا بیاضار و احمد رسولی، عامل اطلاعاتی حسن احمدلو و نماینده حزبالله ابومحمد علی شناسایی کرد.
ایران گفت شش نفر کشته شدهاند و آنها را دیپلمات توصیف کرد. این حمله چند روز پس از آن رخ داد که دولت لبنان فعالیتهای نظامی حزبالله را ممنوع و دستور اخراج هر ایرانی با ارتباطات سپاه پاسداران از لبنان را صادر کرد.
در سرکوب بیشتر، افسران مظنون به ارتباط با حزبالله از وظایف خود در فرودگاه بیروت برکنار شدند. گزارشها حاکی از آن است که این اقدام به درخواست ایالات متحده به عنوان شرطی برای جلوگیری از حملات اسرائیلی به فرودگاه انجام شد.
در عراق، برخی مقامات اذعان دارند که صدور گذرنامه برای دایره سپاه پاسداران میتواند پیامدهای مهمی برای کشورشان، به ویژه روابط بغداد با شرکای غربی، داشته باشد. با این حال، توانایی آنها برای پایان دادن به این رویه محدود است.
آقای لویت گفت: «این نوع چیزی است که فکر میکنم احتمالاً مقامات به صورت خاموش و با همکاری نزدیک با شرکای بینالمللی در تلاش برای مدیریت آن هستند.»