تنوع زیستی سنگ بنای بقای انسان است؛ غذایی، سرپناهی، دارویی، هوای پاک و آبی سالم به ما میبخشد و به رفاه عمومی کمک میکند. ادامه روند از بین رفتن آن، خطری بزرگ برای ما و اقتصاد جهانی محسوب میشود.
پیشبینی میشود تخریب شدید اکوسیستمها تا سال ۲۰۳۰ حداقل ۲.۷ تریلیون دلار، معادل ۲.۳ درصد تولید ناخالص داخلی جهانی، هزینه سالانه به جهان تحمیل کند1. این رقم تقریباً سه برابر بیشتر از هزینه سالانه حفاظت از طبیعت (حداکثر ۹۶۷ میلیارد دلار)2 است؛ عددی که به طور تصادفی شبیه مبلغی است که دولتها در سال ۲۰۲۴ برای یارانه دادن به صنعت سوخت فسیلی پرداختند (۹۲۰ میلیارد دلار؛ مراجعه کنید به go.nature.com/4ejtafn).
این اعداد صریح باید تلاشها را برای حفاظت از طبیعت هدایت کنند. در سال ۲۰۲۲، چارچوب جهانی تنوع زیستی کونمینگ–مونترال مسیری جاهطلبانه برای دستیابی به چشمانداز جهانی که در آن بشر تا سال ۲۰۵۰ در هماهنگی با طبیعت زندگی کند، ترسیم کرد3. اما آنچه غایب بود، راهی برای سنجش پیشرفت است. رویکردی سیستماتیک برای ردیابی کاهشهای تنوع زیستی و تلاشها برای معکوس کردن آنها به شدت مورد نیاز است.
ابتکار طبیعت مثبت (NPI) با توسعه شاخصهایی برای ثبت «وضعیت طبیعت» شروع به انجام این کار کرده است. NPI که در سال ۲۰۲۳ راهاندازی شد، کنسرسیومی متشکل از بزرگترین ائتلافهای کسبوکار پایدار، مالی و سازمانهای حفاظتی جهان است.
هدف این شاخصها ارائه یک چارچوب حداقلی منسجم جهانی — یک زبان مشترک ساده — برای ردیابی تغییرات طبیعت در کشورهای مختلف و بخشهای گوناگون است. این شاخصها از طریق فرآیندی اجماعی توسعه یافتهاند و وسعت و وضعیت اکوسیستمها، خطر انقراض گونهها و روندهای جمعیتی را در قلمروهای خشکی، آب شیرین و دریایی اندازهگیری میکنند4.
همچنین طراحی شدهاند تا با استانداردها و چارچوبهای موجود جهانی برای گزارشدهی و افشای ریسکهای مالی مرتبط با طبیعت، مانند شبکه اهداف مبتنی بر علم (SBTN)5 و گروه ویژه اقدامات افشای مالی مرتبط با طبیعت (TNFD)6 ادغام شوند. این سازگاری احتمال اینکه شاخصهای علمی معتبر توسط کسبوکارها و نهادهای مالی در افشاگریها و سیاستهای خود و همچنین در سیستمهای مدیریت ریسک و سرمایهگذاری گزارش و جایگزین شوند را افزایش میدهد؛ همه این موارد برای تصمیمگیری ضروری هستند.
تاکنون، این شاخصها در بیش از ۵۰ سایت در ۲۹ شرکت در ۲۳ کشور آزمایش شدهاند. با این حال، آنها همچنان نیازمند ارزیابی دقیق و مستقل در زمینههای واقعی هستند تا مشخص شود آیا اجرای آنها عملی است و آیا واقعاً نتایج زیستمحیطی را بهبود میبخشند یا خیر. بدون اعتبارسنجی تجربی، این خطر وجود دارد که این شاخصهای طبیعت سیگنالهای گمراهکنندهای برای سرمایهگذاران ایجاد کنند، تغییرات اکولوژیکی معنادار را تشخیص ندهند یا بار هزینههای پایشی را تحمیل کنند که مانع پذیرش پروژههای تنوع زیستی شود.
در اینجا ما چهار چالش و یک راه پیش رو را برجسته میکنیم.
فضایی برای ابهام
اگرچه آنها را شاخص مینامند، اما روشهای NPI در واقع چارچوبی گسترده از نشانگرها و رویکردهای ثبت اطلاعات هستند. تمرکز آنها بر ارزیابی «وضعیت» کلی اکوسیستمها، به جای تمرکز بر فشارهای وارد بر طبیعت یا اقدامات حفاظتی، تغییر مهمی محسوب میشود. این رویکرد شرکتها را از صرفاً گزارشدهی فعالیتهای خود دور میکند و آنها و دیگران را مسئول نتایج میسازد. اما این امر آزادی عمل زیادی در نحوه تفسیر و کاربرد شاخصها توسط سازمانها باقی میگذارد که ممکن است تأثیر کلی آنها را تضعیف کند.
به عنوان مثال، شاخصها دارای سه سطح جزئیات یا دقت هستند — آمادهسازی، متوسط و بالا — تا توزیع نابرابر دادهها، تخصص و منابع در سطح جهانی را به رسمیت بشناسند. اگرچه این انعطافپذیری کاربرد آنها را در محیطهای متنوع آسانتر میکند، اما وقتی ارزیابیها در مقیاسهای مکانی یا سطوح دقت متفاوت انجام میشوند، چالشهایی برای قابلیت مقایسه و تفسیر ایجاد میکند.
ایده این است که شرکتها زودتر با سطح دقت «آمادهسازی» همراه شوند و سپس به سمت شاخصها و نتایج با کیفیت بالاتر و معنادارتر از نظر اکولوژیکی حرکت کنند. ارزیابی در سطح آمادهسازی ممکن است از دادههایی با تفکیک مکانی نسبتاً درشت استفاده کند و پوشش گیاهی را به صورت طبیعی یا غیرطبیعی طبقهبندی نماید. ارزیابیهای پیشرفتهتر تفکیک بالاتری خواهند داشت و از طبقهبندیهای دقیقتر اکوسیستم بهره میبرند.
نگرانی اینجاست که سازمانها ممکن است ویژگیهای «آسان» اکوسیستم یا گونههایی را برای اندازهگیری انتخاب کنند (انتخاب گزینشی)، که این امر گزارشدهی آنها را به سمت سودهای ظاهری منحرف میکند، نه توصیف دستاوردهای معنادار. برای مثال، گونههای رایج احتمالاً بهتر از گونههای متخصص به بهبودهای اکولوژیکی پاسخ میدهند، حتی اگر گونههای متخصص اولویت بالاتری برای حفاظت داشته باشند.
گزارش بیش از حد بهبودها، به ویژه در رابطه با اتصال و وسعت اکوسیستم، میتواند حس گمراهکنندهای از میزان توانایی گونهها برای بقا در برابر چالشهای ژنتیکی و جمعیتی ایجاد کند. درک بهتر این شاخصها همچنین برای محافظت در برابر تغییراتی که ممکن است نه تنها فایده داشته باشند بلکه آسیبرسان نیز باشند، اهمیت دارد؛ مانند زمانی که اتصال زیستگاهها باعث حرکت گونههای مهاجم میشود که اکوسیستم محلی را تغییر میدهند.
محاسبه پیچیدگیهای طبیعی
چالش دیگر این است که طبیعت از طریق طیف وسیعی از تعاملات بین گونههای زنده و محیط، و همچنین فرآیندهای جهانی متغیر مانند تغییرات اقلیمی، دائماً در حال تغییر است. با شاخصهای ساده، این خطر وجود دارد که فرآیندهای پیچیده و پویا و تغییرات غیرخطی نادیده گرفته شوند و خسارات و ریسکها دستکم گرفته شوند.
برای مثال، اندازهگیری تعداد هکتارهای بازسازی شده میتواند نشان دهد که اقدام حفاظتی در کجا انجام شده است، اما نمیگوید آیا طبیعت بازیابی شده، عملکرد اکوسیستم بازگردانده شده یا جمعیت گونههای در معرض خطر افزایش یافته است.
گنجاندن شاخصهای وضعیت اکوسیستم و وضعیت گونهها در شاخصهای NPI هدف رسیدگی به این پیچیدگی است. اما این تنها در صورتی کار خواهد کرد که آنها تا حدی سادهسازی نشوند که دیگر ارزیابی دقیق و جامعی از نحوه تغییر یک سایت ارائه ندهند.
قابلیت مقایسه جهانی در مقابل نیازهای محلی
سازگار کردن تنش بین رویکرد جهانی برای اثرات بر طبیعت و تجربیات بومشناختی و اجتماعی-سیاسی محلی از این اثرات، دشوار است. اگرچه انسجام جهانی برای گزارشدهی شرکتی ضروری است تا سرمایهگذاران بتوانند مقایسههای آگاهانه انجام دهند، اما در سطح محلی، حفاظت از تنوع زیستی و وابستگیها و اثرات مالی جوامع بر منابع طبیعی ذاتاً بستگی به زمینه خاص دارد. شاخصهایی که برای حمایت از مقایسههای جهانی بین سازمانها طراحی شدهاند، ممکن است ارزشهای بومشناختی، فرهنگی و اجتماعی مهم محلی را نادیده بگیرند.
بسیاری از کاربران شاخصهای وضعیت طبیعت و چارچوبهای جهانی تنوع زیستی به شدت به مجموعه دادههای جهانی تکیه خواهند کرد. چنین منابعی شامل پورتال دادههای باز Global Forest Watch و محصول پوشش گیاهی پویای جهانی Copernicus برای وسعت و وضعیت اکوسیستم، و فهرست سرخ IUCN گونههای در معرض خطر به عنوان نمایندهای برای گونههایی است که در معرض خطر انقراض قرار دارند.
اما بدون تأیید میدانی، این شاخصها شکست خواهند خورد، به ویژه در مناطق کمداده، زیرا شرایط و تغییرات اکولوژیکی ریزمقیاس را به درستی بازنمایی نمیکنند. تکیه بر محصولات سنجش از دور که فقط پوشش درختی را توصیف میکنند، مثلاً، میتواند بسیاری از جزئیات ساختار جنگل پایینتر را از دست بدهد. دانش بومی نیز ممکن است نادیده گرفته شود. بیتوجهی به ارزشها و دانش محلی نگرانکننده است زیرا الگوی جهانی حاشیهنشینی جوامع محلی در تصمیمگیریهای زیستمحیطی را تقویت میکند.
اجرا، انگیزهها و تأثیرات
اجرای شاخصها و انگیزههای پشت آنها که شرکتها را به سمت اندازهگیری طبیعت سوق میدهد، احتمالاً تأثیرات مثبت و منفی بر طبیعت و جوامع خواهد داشت. ماهیت این تأثیرات در حال حاضر نامشخص است. به همین دلیل، شاخصها باید به صورت مستقل آزمایش شوند تا ارزش آنها برای طبیعت، کسبوکارها و جوامع ارزیابی گردد.
تأثیرات بر طبیعت توسط نحوه تعیین گونههای اولویتدار، نحوه ترکیب و مقایسه شاخصها و بازه زمانی که تغییرات در آن اندازهگیری میشوند، هدایت خواهد شد. برای مثال، آیا باید وزن مساوی به تغییر جمعیت گونههای در معرض خطر بحرانی و گونههای دارای ارزش فرهنگی مهم برای جوامع محلی داده شود؟
و کاربران چگونه باید تغییرات در اجزای اکوسیستمی که معمولاً طی دههها تغییر میکنند (مانند رشد جنگل) را با آنهایی که بسیار سریعتر شکل میگیرند (مانند چرخه حشرات گردهافشان) مقایسه کنند؟ تدوین راهنماهایی برای مواجهه با این پیچیدگیها اگر شاخصها بخواهند وضعیت طبیعت را توصیف کنند، ضروری خواهد بود.