در وحشیترین تخیلات ژول ورنه، فناوریای که قرار بود بشر را به سوی ستارگان ببرد، پیشتر در زمین آشنا بود. سازوکار پرتاب موشک آمریکایی در رمان ۱۸۶۵ ورنه با عنوان از زمین تا ماه، چیزی جز یک توپخانه غولپیکر نیست. او استدلال کرد که سرعت لازم برای رسیدن به سطح ماه نیازمند شلیکی شبیه به گلوله توپ است. بنابراین، به زبان ورنه، یک فضاپیما نه تنها پرتاب شد، بلکه به فضا «شلیک» گردید.
امروز هنگام تماشای ویدیوی آخرین مانور تاریخیساز اسپیسایکس (که بارها و بارها تماشا کردم) به ورنه فکر میکردم. دیروز، برای نخستین بار در تاریخ، مهندسان موفق شدند یک فرود هوایی را انجام دهند—با استفاده از بازوهای «چوبدستی» برج مکانازیلا شرکت، یک فضاپیمای استارشیپ هماندازه یک آسمانخراش را پس از ۲۲ ساعت گردش در مدار زمین از آسمان ربودند. تا این نقطه، چوبدستیهای مکانازیلا فقط تقویتکنندهها (بخش جداشونده موشک) را پس از پرتاب گرفته بودند، اما هرگز خود فضاپیماها را.
واقعاً باید ویدیو را خودتان ببینید، و هنگام تماشا به خاطر بسپارید: استارشیپ ۴۲—بزرگترین و قدرتمندترین موشک جهان—به تازگی با موفقیت پرتاب شد، وارد مدار گردید، ۱۴ دور پیروزمندانه به قیمت حدود ۱۷,۰۰۰ مایل در ساعت حول زمین زد، بیش از دو دوجین ماهواره استارلینک را در مسیر مستقر کرد، سپس به جو زمین شتاب گرفت و به حالت عمودی چرخید تا آرامآرام داخل جفت بازوی رباتیکی که پایین منتظر بودند، لغزیده شود.
هر جنبه از آنچه رخ داد دستیابی به آن بینهایت دشوار است، اما بیایید با خشونت مطلق ورود مجدد به جو شروع کنیم. موشکی در مدار بسیار سریع حرکت میکند، به حدی سریع که تجسم آن دشوار است؛ چیزی شبیه به ۲۰ برابر سرعت صوت و قطعاً سریعتر از یک گلوله (یا حتی یک گلوله توپ). وقتی فضاپیما با سرعت پنج مایل در ثانیه به جو زمین نزدیک میشود، چند اتفاق به سرعت پشت سر هم رخ میدهد: مهندسان یک موتور را خلاف جهت حرکت روشن میکنند تا فضاپیما را به سمت زمین و با شکم رو به جلو هدایت کنند. این حرکت بیشتر مربوط به کاهش سرعت نیست—تأثیر ناچیزی دارد—بلکه بیشتر برای دستیابی به جهتگیری صحیح است تا سپر حرارتی پوشاننده شکم فضاپیما بتواند اساساً به عنوان یک ترمز بزرگ در برابر هوای جو عمل کند.
تنها ردپاهای نازکی از هوا در فضا وجود دارد، بنابراین موشکی در مدار هیچ اصطکاک تولیدکننده حرارتی را تجربه نمیکند. اما وقتی فضاپیما ناگهان با هوای جو برخورد میکند، موج شوکی عظیم شکل میگیرد. اصطکاک با جو، هوای اطراف فضاپیما را تا حدی گرم میکند که به پلاسمای فوقداغ تبدیل میشود و فضاپیما را در هالهای نارنجی رنگ، ترسناک اما زیبا، فرا میگیرد. (این هاله زمانی معقولتر به نظر میرسد که بدانید پلاسما به ۱۳,۰۰۰ درجه فارنهایت نزدیک میشود؛ داغتر از سطح خورشید.) از آنجا، فضاپیما همچنان به صورت افقی به سمت زمین سقوط میکند و در حین آن سرعتش کم میشود.
دیروز، جمعیتی در تگزاس گرد آمدند تا ببینند آیا اسپیسایکس واقعاً میتواند آن را فرود آورد یا خیر. ابتدا صدای شکستن دیوار صوتی شنیده شد—مردم از این صدا هیجانزده شدند—و کمی بعد استارشیپ ۴۲ ظاهر شد؛ یک مسیل سیاه که با شکم رو به پایین از میان ابرها عبور میکرد. آنچه بعداً رخ داد، مانور چرخشی بود که به گفته گوئین شاتول، رئیس اسپیسایکس، شبیه «فناوری در حد موجودات فضایی» بود. او گفت: «وقتی فضاپیما کمتر از یک مایل از زمین فاصله داشت، باید از حالت سقوط افقی به حالت سقوط عمودی تغییر وضعیت میداد تا بازوهای چوبدستی برج پایین بتوانند آن را بگیرند. برای این کار، مهندسان موتورهای فضاپیما را دوباره روشن کردند و از مکانیزمهای فرماندهی پیشرفته برای عمودی کردن فضاپیما استفاده کردند. چند ثانیه بعد—تقریباً ۲۱ ثانیه طبق شمارش من—موشک با ظرافتی باورنکردنی به سمت دو بازوی بلند برج شناور شد.» جارد آیزاکمن، مدیر ناسا، پس از فرود موفق در ایکس نوشت: «تقریباً جادویی بود.» و واقعاً همینطور بود.
اغراق نیست اگر بگوییم تقریباً هیچکس باور نمیکرد این کار ممکن باشد. حتی وفادارترین مهندسان اسپیسایکس تردید داشتند. تام مولر، مهندس هوافضایی که ماسک در سال ۲۰۰۲ او را به عنوان اولین کارمند اسپیسایکس استخدام کرد، اخیراً در یک پادکست ظاهر شد و جلسهای را توصیف کرد که چند سال پیش ماسک ایده گرفتن موشک از هوا هنگام فرود را ارائه داد. ایده این بود: «میخواهیم آن را در هوا با چوبدستی بگیریم، مثل گرفتن مگس با چوبدستی»، مولر به یاد آورد، «و همه ما چشمغره رفتیم و فکر کردیم این دیوانگی است. اصلاً امکان ندارد.» او ادامه داد: «برخی از ما باور نمیکردند که این کار شدنی باشد.»
آنها اشتباه میکردند، و چه اشتباه زیبایی! (ماسک که پنج سال پیش ایده فرود با چوبدستی را با توییت کردن یک گیف از آقای میاگی، شخصیت فیلم کاراتهکید، طعنه زده بود، دیروز گزارش داد که پس از بازگشت استارشیپ ۴۲ او را در آغوش گرفت.) درس برای مولر—و این چیزی بود که او حتی قبل از پیروزی دیروز گفته بود—این بود: «این تبلیغات کاذب نیست. او آن را میسازد. من باور دارم اگر چیزی ممکن باشد، راهحل پیدا میشود. شاید بیشتر از آنچه ایلان فکر میکند طول بکشد، اما او آن را حل خواهد کرد.» (لازم است ذکر کنم که میتوان همزمان دو چیز را پذیرفت: اینکه ماسک یک فرد بیادب و پرخاشگر است، و همچنین اینکه او موشکهای فوقالعادهای میسازد.)
گونه ما هرگز در رؤیاپردازی درباره ناممکنها مشکل نداشته است. اما انسانها اغلب هنگامی که تغییرات فناورانه اجتنابناپذیر فرا میرسند، مردد و بدبین هستند. این قابل درک است. زندگی کوتاه است و اکثر انقلابهای فناورانه و پیامدهایشان نسلها را در بر میگیرند. حتی فداکارترین مورخان نیز زمان یا دید کافی ندارند تا به وضوح و کامل ببینند تحقق جسورانهترین ایدههای فناورانه ما چه معنایی برای بشریت دارد.
مدتها پیش از ورنه، سیرانو دو برژراک در رمان پس از مرگ منتشر شده خود در سال ۱۶۵۷ با عنوان دنیای دیگر، موشک خیالی خودش را اختراع کرد—که آن هم با باروت کار میکرد.—اما این آمریکاییان هستند که معمولاً ناممکنها را نوعی چالش میبینند. جسارت نادرست، به تعبیری از ورنه، حق تولد آمریکاییان است. (اگرچه ماسک اهل آفریقای جنوبی است، اما با انتخاب خود آمریکایی شده است.) نوشتههای ورنه آمیخته با طنز درباره شخصیت ملی بود، حقیقتی که امروز گاهی نادیده گرفته میشود. اخیراً بیشتر از ورنه به دلیل پیشگوییهایش یاد میشود—نیل آرمسترانگ همیشه از این واقعیت لذت میبرد که مسافران فضایی ورنه در نهایت در اقیانوس آرام فرود آمدند، دقیقاً همان کاری که او پس از بازگشت از ماه انجام داد.
اما ارزش دارد که روی بدبینی پنهان در دیدگاههای طنزآمیز ورنه امروز مکث کنیم. ورنه در از زمین تا ماه نوشت که جایی که ایتالیاییها موسیقی و آلمانیها فلسفه داشتند، آمریکاییها اسلحه داشتند. رمان بر این ایده استوار بود که پس از پایان جنگ داخلی، آمریکاییها سوگوار پایان جنگ بودند زیرا دلیلی برای تمرکز نبوغ خود بر ساخت تسلیحات روزبهروز قدرتمندتر نداشتند. بنابراین، در آن روز «غمانگیز و اندوهبار» که صلح پس از جنگی که صدها هزار آمریکایی را کشته بود، فرا رسید، گروه کوچکی از آنها تصمیم گرفتند از اسلحه به سمت ماه تغییر مسیر دهند—رویایی که به آنها اجازه میداد ناممکن را با یک «توپخانه افلاطونی» مهندسی کنند. (اثر ورنه نه تنها از نظر فنی پیشگو بود، بلکه تجاریسازی علم را نیز پیشبینی کرده بود.)
در تخیل ورنه، آمریکاییان به ماه نرفتند چون جرأت انجام ناممکن را داشتند، بلکه چون میخواستند سلاحی کیهانی و قدرتمند شلیک کنند. در واقعیت، وقتی آمریکاییان به ماه رسیدند، یک لوح فولاد ضدزنگ با این نقشونگار پشت سر گذاشتند: اینجا مردانی از سیاره زمین برای نخستین بار پا بر ماه نهادند، ژوئیه ۱۹۶۹ میلادی. ما برای صلح تمام بشریت آمدهایم.
در خانه روی زمین، مردم گاهی از کسانی که نمیتوانند جلوی نگاه به آسمان را بگیرند، انتقاد میکنند. چرا به فضا برویم، میپرسند، وقتی اینجا روی این سیاره کارهای زیادی برای انجام دادن هست؟ دوست دارم بگویم این نگرش قابل درک است، اما حقیقت این است که من همیشه آن را بازتاب یک دوگانه کاذب دیدهام؛ دوگانهای که محدودیتهایی بر آنچه میتوانیم محقق کنیم تحمیل میکند و فرض میکند از یک دستاورد فناورانه عظیم، چیزی جز خودِ دستاورد به دست نمیآید.
یکی از ترفندهایی که فناوری با ما میزند این است که گاهی حس ماندگاری القا میکند—انگار ماشینی یا سیستمی که به روشی نسبتاً خوب یا حتی فوقالعاده کار میکند، اثباتی بر نقطه پایانی است. اما هر سیستم فناورانهای که منسوخ میشود، به این دلیل جایگزین میشود که با شیوهای کاملاً جدید از درک جهان و جایگاه بشر در آن تعویض میگردد. ما آموختیم که امواج صوتی میتوانند ضبط و پخش شوند، برق میتواند مهار شود، پرتوهای کاتد اجازه میدهند از مواد جامد عبور کنیم، شیمیدانان میتوانند اپیدمیهای مرگومیر کودکان را درمان کنند، تلفن قابل حمل است، تلفن در واقع یک رایانه است، میتوانید یک مستطیل شیشهای را بالا ببرید و از طریق درخشش صفحه نمایش آن کسی را ببینید—و با او به صورت بلادرنگ صحبت کنید!—و اینکه خود ماشینها میتوانند حرف بزنند. این به معنای آن نیست که هر تغییر فناورانه ذاتاً برای بشریت خوب است، زیرا البته که نیست. تابآوری گونه ما، انطباقپذیری چشمگیر ما در برابر تغییرات مداوم، یکی از ابرقدرتهای ماست. این همچنین ویژگیای است که ما را نسبت به تحمیلهای فناوری جدیدی که باید ردشان کنیم، کرخت میکند. با این حال، تابآوری انسان جهت دیگری نیز دارد. میتواند حس شگفتی ما را نسبت به آنچه ممکن است وقتی بشر تلاش میکند کاری را انجام دهد که تقریباً هیچکس باور نمیکند شدنی باشد، کُند کند. این آخر هفته، اسپیسایکس ناممکن را محقق کرد. فردا، شخص دیگری نیز همین کار را خواهد کرد.