آلمان درباره تأثیر هوش مصنوعی بر بازار کار بحث می‌کند

در «اجلاس دیجیتال» دولت آلمان در اوایل نوامبر ۲۰۲۶، از فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، پرسیده شد که چگونه می‌توان دور باطل اقتصادی دشواری را شکست: اگر هوش مصنوعی بتواند صدها هزار نفر را در چند سال آینده بیکار کند، آیا دولت مجبور نخواهد شد برای کاهش فاجعه اقتصادی ناشی از آن، به مردم درآمد پایه اعطا کند؟

به طرز قابل توجهی، مرتس پاسخ منفی قطعی نداد؛ پاسخی که شاید از سیاستمداری محافظه‌کار با دیدگاه‌های نئولیبرال و طرفدار بازار انتظار می‌رفت.

او به گزارش خبرگزاری RND گفت: «من در سال‌های اخیر همیشه کمی در مورد این موضوع محتاط بوده‌ام. اما همچنین کاملاً آگاهم که مسئله هوش مصنوعی دنیای کار ما را چنان بنیادین تغییر خواهد داد که باید در سال‌های آینده به بسیاری از این مسائل جدی بیندیشیم؛ از جمله این پرسش که آیا بهره‌وری ما کافی نیست؟»

آنچه این ابهام را حائز اهمیت می‌کند، این است که بخش زیادی از سیاست‌های مرتس از زمان تصدی صدراعظمی در سال گذشته، بر افزایش ساعات کاری آلمانی‌ها تمرکز داشته است: اصلاحات بازنشستگی برنامه‌ریزی شده دولت او، سن بازنشستگی در آلمان را افزایش خواهد داد. در ژوئیه امسال، او اعلام کرد که سخت‌گیری در مرخصی‌های استعلاجی آغاز می‌شود. و در بهار سال گذشته، درست پس از روی کار آمدن، با انتقاد از مفهوم «تعادل کار و زندگی» و اعلام اینکه «ما در این کشور باید بیشتر و با بازدهی بالاتر کار کنیم»، موجی از نگرانی ایجاد کرد.

شکاف شغلی در پیش

اما به نظر می‌رسد این سیاست‌ها با واقعیت‌های در پیش روی بازار کار در عصر هوش مصنوعی در تضاد باشند. این هفته، آندره نالس، رئیس آژانس فدرال اشتغال آلمان، هشدار داد که ورود هوش مصنوعی می‌تواند طی ۱۵ سال آینده تا ۸۰۰ هزار شغل را در آلمان از بین ببرد. اگرچه او همچنین گفت که هوش مصنوعی می‌تواند در نهایت تعداد مشابهی شغل ایجاد کند، اما آشکار است که تحولات اجتماعی-اقتصادی قابل توجه خواهد بود.

نالز تنها شخصیت برجسته‌ای نیست که نگران از دست رفتن شغل‌ها به دلیل هوش مصنوعی است. کارستن ویلدبرگر، وزیر تحول دیجیتال و نوسازی دولت آلمان، از هر فرصتی استفاده می‌کند تا هشدار دهد که آلمان باید خود را برای اختلالات اقتصادی ناشی از هوش مصنوعی آماده کند.

و حتی برای ویلدبرگر، مدیرعامل سابق یک شرکت بزرگ خرده‌فروشی، بخشی از اقتصاد آینده ممکن است به پرداخت پول رایگان به مردم بستگی داشته باشد. او در ماه مارس به روزنامه Neue Osnabrücker Zeitung گفت: «مطمئن هستم که درآمد پایه بدون قید و شرط می‌تواند بخشی از راه حل برای کاهش شوک‌های بازار کار باشد.»

چرا مدیران فناوری عاشق UBI هستند؟

فعالان اجتماعی این گشایش جدید را از سوی منابع غیرمنتظره با احتیاط استقبال کرده‌اند. کریستین هرمان، عضو هیئت مدیره سازمان غیرانتفاعی «ماین گروندهاینگومِن» (درآمد پایه من)، که پروژه‌های مختلفی را برای بررسی تأثیرات اجتماعی و اقتصادی UBI اجرا می‌کند، گفت: «این نشان می‌دهد که در مواجهه با تحول فناورانه، باید نگاه متفاوتی به نحوه تضمین ثبات اقتصادی مردم داشته باشیم.»

او به DW گفت: «اما من همچنین فکر می‌کنم که بیانیه‌های فردی سیاستمداران لزوماً به معنای تغییر سیاسی نیست. این فقط به این معناست که ما نیاز داریم وارد یک بحث جدی و سازنده درباره نقش احتمالی درآمد پایه شویم.»

ایده درآمد پایه همگانی (UBI) بسیار قدیمی است: فیلسوف رنسانس انگلیسی، توماس مور، مثلاً در کتاب ۱۵۱۶ خود به نام یوتوپیا (Utopia) به آن اشاره کرده است. اما از قرن بیستم، این ایده عمدتاً به عنوان یک مفهوم آرمان‌گرایانه توسط چپ‌گرایان پذیرفته شده بود؛ تا زمانی که برخی از پرنفوذترین مدیران فناوری جهان، آن را به عنوان راهی برای مقابله با پیشرفت‌های آرمان‌گرایانه‌ای که ادعا می‌کردند هوش مصنوعی به همراه خواهد داشت، به دست گرفتند. در سال ۲۰۱۷، ایلان ماسک، که دو سال قبل شرکت OpenAI را تأسیس کرده بود، پیش‌بینی کرد که درآمد پایه همگانی در مرحله‌ای اجتناب‌ناپذیر خواهد شد.

از آن زمان، چهره‌های شاخص در بخش هوش مصنوعی، از جمله داریو آمودی، مدیرعامل شرکت Anthropic، و سام آلتمن، بنیانگذار دیگر OpenAI، همگی علناً از UBI حمایت کرده‌اند (هرچند علاقه آلتمن پس از راه‌اندازی یک آزمایش بزرگ UBI در ایالات متحده در سال ۲۰۱۹ تا حدی سرد شده است).

اما هرمان می‌گوید وقتی چنین چهره‌هایی از این ایده صحبت می‌کنند، این یک «شمشیر دو لبه» است. او مطمئن نیست که سازمان‌هایی مانند سازمان او و افرادی مانند ایلان ماسک خواسته‌های یکسانی دارند. او گفت: «از یک سو، همیشه خوب است که بحث درباره درآمد پایه توجه چهره‌های برجسته را جلب کند. اما از سوی دیگر، درآمد پایه‌ای که افراد صنعت فناوری درباره آن صحبت می‌کنند، نوعی درآمد پایه نئولیبرال است: آن‌ها درباره آنچه باید انجام دهند وقتی شغل‌های سودآور برای مردم وجود ندارد، صحبت می‌کنند، زیرا هنوز عملاً به مردم برای انجام کارهای خاصی نیاز دارند، در حالی که ما درباره درآمد پایه‌ای صحبت می‌کنیم که قرار است پیش از وقوع بحران در بازار کار، پایه اقتصادی امنی برای مردم فراهم کند.»

هوش مصنوعی و درآمد پایه

آنچه نظرات مرتس و ویلدبرگر را حائز اهمیت‌تر می‌کند، این است که اقتصاددانان جریان اصلی آلمان مدت‌هاست ایده درآمد پایه را رد کرده‌اند. دومینیک انست، رئیس بخش اخلاق دموکراسی، جامعه و اقتصاد در مؤسسه اقتصاد آلمان (IW) در کلن، این ایده را به کلی رد کرد؛ چه هوش مصنوعی باشد و چه نباشد. او گفت که UBI صرفاً بیش از حد پرهزینه است، به ویژه در کشوری که همین حالا هزینه‌های رفاه اجتماعی بالایی دارد.

او در ایمیلی به DW گفت: «بسیاری از اقتصاددانان محاسبه کرده‌اند که اجرای این طرح در بسیاری از کشورها از نظر مالی غیرممکن است؛ در آلمان نیز صرفاً به دلیل نیاز به تأمین مالی تعهداتی که قبلاً داده شده است (از جمله پرداخت‌های بازنشستگی).»

با این حال، او افزود: «اگر کار توسط هوش مصنوعی جایگزین شود، ما مجبور خواهیم شد سیستم‌های تأمین اجتماعی خود را تغییر دهیم و در صورت لزوم، درآمد حاصل از هوش مصنوعی را مالیات ببندیم. اما این یک درآمد پایه مشروط خواهد بود که همچنان انگیزه‌ای برای کسب درآمد ایجاد می‌کند.»

اقتصاددانان دیگر نسبت به این ایده مثبت‌تر هستند. ماکسیمیلیان کازی، استاد اقتصاد در دانشگاه آکسفورد و نویسنده کتابی درباره تأثیر هوش مصنوعی بر جامعه، گفت: «نتیجه این امر به انتخاب‌های متعددی بستگی دارد که ما انجام می‌دهیم و اینکه چه کسی این انتخاب‌ها را انجام می‌دهد و به نفع چه کسی. اما بخش زیادی از فشار فعلی بر جایگزینی کارگران برای افزایش سود و کنترل شرکت‌ها است، هرچند این تنها مسیر ممکن نیست.»

کازی معتقد است که درآمد پایه می‌تواند راه حل خوبی باشد، «به ویژه اگر به روشی تدریجی تأمین مالی شود (به طوری که تنها افراد در پایین‌ترین سطح توزیع درآمد، دریافت‌کنندگان خالص باشند)،» او در ایمیلی به DW گفت. «اما جزئیات ریز بسیار مهم است!»

اگر هشدارهای ویلدبرگر، ماسک، آلتمن و دیگران باورپذیر باشد، هوش مصنوعی از هر پیشرفت فناورانه دیگری در تاریخ، اختلال بزرگ‌تری ایجاد کرده است: بخشی به دلیل سرعت نوآوری‌ها، اما همچنین به دلیل وسعت تأثیر بالقوه آن: نوآوری‌های هوش مصنوعی مشاغل طبقه متوسط شهری سنتی را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار می‌دهد. در سال ۲۰۲۴، صندوق بین‌المللی پول (IMF) پیش‌بینی کرد که حدود ۴۰ درصد از اشتغال جهانی تحت تأثیر نوآوری‌های هوش مصنوعی قرار خواهد گرفت و این رقم در کشورهای صنعتی ثروتمند تا ۶۰ درصد خواهد بود.

از سوی دیگر، هرمان فکر می‌کند ما هنوز پرسش‌های بنیادین واقعی را درباره پیامدهای اجتماعی-اقتصادی هوش مصنوعی نمی‌پرسیم: نه تنها چگونه شغل‌های از دست رفته را جایگزین کنیم و سیستم سرمایه‌داری را ادامه دهیم، بلکه واقعاً می‌خواهیم از هوش مصنوعی برای چه چیزی استفاده کنیم؟ به گفته او: «وقتی از طریق هوش مصنوعی بهره‌ورتر می‌شویم، چه کسی واقعاً سود می‌برد؟ و چگونه آن سود را به همه توزیع مجدد می‌کنیم؟»

او استدلال می‌کند که به همین دلیل، نیاز به بحث بیشتر درباره نحوه دقیق استفاده از هوش مصنوعی در دنیای کار وجود دارد: «اینکه کدام شغل‌ها توسط هوش مصنوعی جایگزین خواهند شد، یک قانون طبیعت نیست،» هرمان گفت. «این چیزی است که ما می‌توانیم از نظر سیاسی و اجتماعی شکل دهیم؛ و سپس پرسش بزرگ‌تر این است: چه کسی حق رأی دارد؟»