وقتی به محل کار رسیدم و متوجه شدم که اوت‌لوک از کامپیوترم ناپدید شده است، با خود فکر کردم چگونه قرار است روز کاری‌ام را سپری کنم. نه ایمیلی، نه تقویمی و نه دعوت‌نامه‌ای برای جلسات.
سپس فکر دیگری به ذهنم خطور کرد: چه زمانی ما تا این حد به یک شرکت فناوری وابسته شدیم که از دست دادن دسترسی به یک اپلیکیشن بتواند تمام روتین کاری ما را مختل کند؟ و هزینه مالی و زیست‌محیطی این وابستگی چیست؟
ما معمولاً پایداری را از منظر کاهش پلاستیک، کاهش انتشار کربن و مصرف کمتر انرژی بحث می‌کنیم. اما سیستم‌های دیجیتالی که هر روز به آنها تکیه می‌کنیم نیز پیامدهای زیست‌محیطی عظیمی دارند.
در حالی که رهبران جهان در نشست تغییرات اقلیمی سازمان ملل، COP31، در ترکیه گرد هم می‌آیند، شاید زمان آن رسیده باشد که سؤالی ناخوشایند را مطرح کنیم: آیا اقتصاد دیجیتال ما واقعاً می‌تواند پایدار شود، در حالی که بخش زیادی از آن به تعداد انگشت‌شماری از شرکت‌های فناوری وابسته است؟
ابر رایانشی ردپای فیزیکی دارد
اگرچه «ابر» ممکن است بی‌وزن به نظر برسد، اما بر روی مراکز داده، برق، سیستم‌های خنک‌کننده و سخت‌افزار اجرا می‌شود.
آژانس بین‌المللی انرژی تخمین می‌زند که مراکز داده در سال ۲۰۲۴ مقدار ۴۱۵ تراوات‌ساعت برق مصرف کرده‌اند که حدود ۱.۵ درصد تقاضای جهانی است. این آژانس پیش‌بینی می‌کند که مصرف تا سال ۲۰۳۰ می‌تواند به ۹۴۵ تراوات‌ساعت برسد که عمدتاً توسط هوش مصنوعی و سایر خدمات دیجیتال هدایت می‌شود.
گزارش پایداری ۲۰۲۶ خود مایکروسافت این تنش را نشان می‌دهد. این شرکت گزارش داد که کل انتشار گازهای گلخانه‌ای در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل ۲۵ درصد افزایش یافته است، عمدتاً به دلیل گسترش مراکز داده و تغییری در حسابداری گواهی‌های انرژی تجدیدپذیر. مایکروسافت همچنین در حال سرمایه‌گذاری در انرژی پاک‌تر و زیرساخت‌های کارآمدتر است. هر دو واقعیت اهمیت دارند: پیشرفت تکنولوژی می‌تواند انتشار کربن را برای هر وظیفه کاهش دهد، در حالی که رشد کلی تقاضا را بالا می‌برد.
پرسیدن سؤالات درست
ریاست جمهوری ترکیه در COP31 در ماه اکتبر تعهد داوطلبانه «تعهد آنتالیا برای هوش مصنوعی» را منتشر کرد. این تعهد هدف تشویق هوش مصنوعی مسئولانه از نظر اقلیمی را دنبال می‌کند، در حالی که نیازهای انرژی و آب این فناوری را نیز به رسمیت می‌شناسد.
مؤسسة منابع جهانی، یک سازمان پژوهشی بین‌المللی، جهت‌گیری این تعهد را خوشایند دانست اما هشدار داد که تعهدات داوطلبانه به مکانیزم‌های پاسخگویی قوی‌تری نیاز دارند. در همین حال، اتحادیه بین‌المللی مخابرات رویدادی را برای ۱۶ نوامبر در چارچوب COP31 برنامه‌ریزی کرده است که موضوعات تأمین مالی زیرساخت‌های دیجیتال پاک‌تر، اندازه‌گیری انتشار گازها و ترویج الکترونیک بادوام، قابل تعمیر و قابل استفاده مجدد را پوشش می‌دهد.
پیام مهم است: پایداری نمی‌تواند فقط به برق سبزتر محدود شود. بلکه شامل آنچه سازمان‌های فناوری خریداری می‌کنند، مدت زمانی که آن را نگه می‌دارند و کسی که هزینه اثرات زیست‌محیطی آن را پرداخت می‌کند، نیز می‌شود.
وقتی تصمیم نرم‌افزاری به قبض سخت‌افزاری تبدیل می‌شود
کامپیوتری را در نظر بگیرید که هنوز کار می‌کند اما نمی‌تواند از سیستم عامل جدیدتر پشتیبانی کند. پشتیبانی منظم ویندوز ۱۰ در اکتبر ۲۰۲۵ پایان یافت، اگرچه مایکروسافت برای دستگاه‌های مصرف‌کننده واجد شرایط، بروزرسانی‌های امنیتی گسترده‌ای تا اکتبر ۲۰۲۷ ارائه می‌دهد.
این گذار لزوماً باعث منسوخ شدن همه کامپیوترهای قدیمی نمی‌شود. با این حال، پشتیبانی نرم‌افزاری و سازگاری می‌تواند بر این موضوع تأثیر بگذارد که سازمان‌ها تجهیزات قابل استفاده را جایگزین کنند یا خیر.
تولید دستگاه‌ها انرژی و مواد خام مصرف می‌کند و همچنین منجر به ایجاد ضایعات الکترونیکی (e-waste) می‌شود. طبق گزارش پایش جهانی ضایعات الکترونیکی سازمان ملل، جهان در سال ۲۰۲۲ مقدار ۶۲ میلیون تن متریک ضایعات الکترونیکی تولید کرد که تنها ۲۲.۳ درصد آن به صورت مستند به طور رسمی جمع‌آوری و بازیافت شده است.
این ارقام کل ضایعات الکترونیکی را پوشش می‌دهند، نه فقط ضایعات منسوب به مایکروسافت. با این حال، آنها نشان می‌دهند چرا افزایش عمر مفید تجهیزات شایسته جایگاهی در سیاست‌های اقلیمی است.
هزینه‌هایی که به ندرت محاسبه می‌شوند
اشتراک نرم‌افزار قیمت مشخصی دارد. اما هزینه‌های آموزش کارکنان، مهاجرت فایل‌ها، جایگزینی تجهیزات، نگهداری سیستم‌های تکراری و در نهایت تغییر ارائه‌دهنده، کمتر مشهود هستند.
اقتصاددانان این موارد را «هزینه‌های جابه‌جایی» (Switching Costs) می‌نامند. این هزینه‌ها می‌توانند سازمان‌ها را حتی زمانی که جایگزین‌های با ارزش بهتر ظاهر می‌شوند، به ارائه‌دهندگان فعلی قفل کنند.
این موضوع صرفاً فرضی نیست. در مارس ۲۰۲۶، مقام رقابت و بازارهای بریتانیا از برنامه‌هایی برای تحقیق درباره اکوسیستم نرم‌افزارهای تجاری مایکروسافت خبر داد. همچنین اقداماتی توسط ارائه‌دهندگان عمده خدمات ابری، از جمله Azure مایکروسافت و Amazon Web Services، برای کاهش هزینه‌های انتقال داده و بهبود قابلیت همکاری اعلام شد که جابه‌جایی کسب‌وکارها بین ارائه‌دهندگان را آسان‌تر می‌کند.
این موضوع چه ارتباطی با پایداری دارد؟ خریداری که نتواند به راحتی ارائه‌دهنده خود را تغییر دهد، ممکن است در انتخاب خدمات رایانشی با انتشار کربن پایین‌تر نیز دچار مشکل شود. این یک پیامد بالقوه زیست‌محیطی ناشی از قفل شدن (Lock-in) است، نه ادعای اثبات شده‌ای که کاربران مایکروسافت کربن بیشتری تولید می‌کنند.
همچنین یک مسئله حسابرسی گسترده‌تر وجود دارد. تخمین‌های سازمان ملل نشان می‌دهد که ضایعات الکترونیکی جهانی در سال ۲۰۲۲ با هزینه‌های خارجی‌سازی شده‌ای معادل حدود ۷۸ میلیارد دلار (۵۹ میلیارد پوند) مرتبط بوده است، از جمله آلودگی و اثرات مربوط به تغییرات اقلیمی. چنین هزینه‌هایی عمدتاً در قیمت مجوز نرم‌افزار لحاظ نمی‌شوند.
بنابراین، یک تصمیم مسئولانه در زمینه تدارکات باید هزینه‌های مالی طول عمر، عمر مفید تجهیزات و داده‌های معتبر انتشار کربن را مقایسه کند، نه فقط قبض سالانه بعدی را.
آزادی انتخاب
آیا محیط‌های کاری می‌توانند از جایگزین‌هایی (مانند Thunderbird و LibreOffice) یا خدمات ابری قابل تعامل استفاده کنند؟ اغلب بله. اما مهاجرت هزینه دارد و یک ارائه‌دهنده رقیب لزوماً سبزتر نیست.
هدف بهتر، آزادی انتخاب است: داده‌های قابل انتقال، فرمت‌های اسناد باز، دستگاه‌های قابل تعمیر، گزارش‌دهی شفاف زیست‌محیطی و قراردادهای نرم‌افزاری که تغییر ارائه‌دهنده را جریمه نکنند.
سیستم‌های دیجیتالی که حتی وقتی فناوری ترجیحی‌شان تغییر می‌کند، همچنان مقرون‌به‌صرفه، رقابتی و مسئولانه از نظر زیست‌محیطی باقی بمانند، تاب‌آورترین سیستم‌ها خواهند بود.