تهران — جنگ با آمریکا محدودیت‌های راهبرد بازدارندگی تهران را آشکار ساخت، در حالی که مرگ علی خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب، مرجعیت دینی مرتبط با ممنوعیت سلاح‌های هسته‌ای در ایران را از میان برداشت.
بافت جدید، فضایی را برای به چالش کشیدن دکترینی ایجاد کرده که زمانی هم اهداف ایدئولوژیک و هم دیپلماتیک را خدمت می‌کرد. واضح‌ترین نشانه تغییر راهبردی این هفته زمانی رخ داد که مجلس خبرگان رهبری ایران خواستار بازنگری در دکترین دفاعی کشور و بررسی خروج از پیمان عدم گسترش سلاح‌های هسته‌ای شد.
این نهاد قدرتمند روحانی که طبق قانون اساسی وظیفه تعیین و نظارت بر رهبر معظم ایران را بر عهده دارد، خروج از NPT و ایجاد بازدارندگی قوی‌تر را «ضرورتی اجتناب‌ناپذیر» و «تقاضای ملی» توصیف کرد.
به جای ارائه خروج به عنوان یکی از پاسخ‌های احتمالی به فشارهای خارجی، مجلس تصمیم گرفت بازنگری در تعهدات ایران را به عنوان تکلیفی ناشی از الزامات امنیتی کشور چارچوب‌بندی کند. این نهاد از وزارت امور خارجه خواست تا موضع تهران را به کشورهای همسایه ابلاغ کند و از آنچه مسیر مقاومت نامیده، حمایت نماید.
این بیانیه هنوز به معنای تصمیم نهایی برای ترک NPT یا کسب سلاح‌های هسته‌ای نیست. اهمیت آن در جای دیگری نهفته است: این اقدام نشان‌دهنده حمایت علنی مؤثرترین نهاد روحانی ایران از بازنگری در فرضیه‌های دیرینه‌ای است که پشتوانه مواضع هسته‌ای ایران بوده‌اند.
این مداخله پس از ماه‌ها بیانیه‌های صریح‌تر از سوی چهره‌های مختلف در نهادهای سیاسی و امنیتی صورت گرفت. اوایل این ماه، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، ضمن اذعان به اینکه این موضوع مورد بحث قرار گرفته، پرسید: «اگر جنگ دوباره رخ دهد، آیا ما قصد داریم دکترین قبلی خود را حفظ کنیم؟»
در ادامه این مناظره، محمدجواد حاج علی‌اکبری، امام جمعه نماز جمعه تهران، این هفته اعلام کرد که بازنگری در دکترین هسته‌ای تقاضایی است که اکثریت مردم ایران از آن حمایت می‌کنند.
محمدجواد لاریجانی، معاون پیشین وزیر امور خارجه، در مصاحبه‌ای با تلویزیون دولتی فراتر رفت و استدلال کرد که ایران می‌تواند برای استفاده تاکتیکی علیه پایگاه‌های نظامی دشمن، سلاح‌های هسته‌ای توسعه دهد. در همین حال، نمایندگان بارها درباره طرح‌های قانونی خروج از NPT بحث کرده‌اند و منوچهر متکی، نماینده ارشد مجلس، گفته است که اگر رهبر معظم انقلاب آن را تأیید کند، پارلمان به شدت از چنین اقدامی حمایت خواهد کرد.
این بحث همچنین در تجمعات شبانه سازمان‌یافته توسط دولت تشدید شده است، جایی که فراخوان‌هایی برای بازدارندگی هسته‌ای به عنوان مطالبات مردمی مطرح می‌شوند. چنین نمایش‌هایی نمی‌توانند به عنوان شواهد مستقلی از افکار عمومی تلقی شوند، اما برجستگی آن‌ها نشان می‌دهد که مقامات اجازه می‌دهند و در برخی موارد تشویق می‌کنند که موضوعی که قبلاً با احتیاط قابل توجهی مدیریت می‌شد، بخشی از گفتگوی سیاسی آزاد کشور شود.
محاسبات امنیتی پس از جنگ
برای طرفداران چنین تغییری، استدلال اصلی این است که بازدارندگی موجود ایران نتوانسته است حملات مستقیم به خاک و زیرساخت‌های هسته‌ای آن را جلوگیری کند. تهران سال‌ها روی موشک‌های بالستیک، پهپادها و گروه‌های متحد در منطقه سرمایه‌گذاری کرد تا دشمنان خود را بازدارد و در عین حال از هزینه‌های سیاسی و اقتصادی پیگیری صریح سلاح‌های هسته‌ای اجتناب ورزد. درگیری اخیر سوخت بیشتری به منتقدان داده است که معتقدند این توانایی‌ها نتوانستند مانع رویارویی نظامی بزرگ شوند.
پیام از سوی نهادهای امنیتی روز به روز سازش‌ناپذیرتر شده است. احمد وحیدی، فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، روز جمعه هشدار داد که حتی «کمترین تجاوز» با «ضربه‌های هولناک و دردناک» پاسخ داده خواهد شد، به گزارش خبرگزاری تسنیم.
طرفداران ایرانی بازدارندگی هسته‌ای، با استدلال اینکه توانایی‌های نظامی متعارف به تنهایی ممکن است تعارضات ایران با دشمنانش را حل نکند، به کره شمالی به عنوان مدرکی اشاره می‌کنند که نشان می‌دهد داشتن زرادخانه اتمی می‌تواند هزینه مداخله نظامی را افزایش دهد.
موضع هسته‌ای ایران از قبل به دلیل آسیب‌های وارده به تأسیسات و فقدان راستی‌آزمایی بین‌المللی پیچیده شده است. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در آخرین گزارش خود که روز جمعه منتشر شد، اعلام کرد که نمی‌تواند وضعیت تأسیسات کلیدی را راستی‌آزمایی کند یا موجودی اورانیوم غنی‌شده بالای اعلام‌شده قبلی ایران را ردیابی نماید. این آژانس همچنین نگرانی خود را درباره عدم دسترسی به کارخانه غنی‌سازی سوخت اصفهان ابراز کرده است. چنین ابهامی هر ارزیابی از توانایی‌های فعلی تهران را دشوار می‌سازد و ریسک فروپاشی بیشتر نظارت را افزایش می‌دهد.
ترک پیمان ممکن است آن ابهام را بیشتر عمیق کند، انزوای بین‌المللی را تشدید بخشد و به واشنگتن و اسرائیل دلایل بیشتری بدهد تا استدلال کنند که ایران به سمت تسلیحاتی شدن حرکت می‌کند. این امر همچنین می‌تواند روابط تهران با شرکایی مانند روسیه را تضعیف کند. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کاخ کرملین، اواخر سپتامبر گفت که مسکو نمی‌خواهد ایران خارج شود و NPT را سنگ بنای رژیم عدم گسترش توصیف کرد.
فتوای مذهبی بدون نویسنده آن
این بحث پس از مرگ علی خامنه‌ای و جانشینی پسرش، مجتبی خامنه‌ای، در مارس، بُعد اضافی پیدا کرده است. بیش از دو دهه، بیانات خامنه‌ای پدر مبنی بر اینکه تولید و استفاده از سلاح‌های هسته‌ای در اسلام حرام است، ابزار قدرتمندی در اختیار دیپلمات‌های ایرانی در میز مذاکره قرار داد تا اتهامات را خنثی کرده و موضع رسمی تهران مبنی بر اینکه به دنبال سلاح‌های هسته‌ای نیست را ترویج دهند.
با این حال، اهمیت فتوا هرگز صرفاً الهیاتی نبود. این فتوا موضع سیاسی را تقویت می‌کرد که به ایران اجازه می‌داد برنامه هسته‌ای پیشرفته‌ای را دنبال کند و در عین حال ادعا کند که تسلیحاتی شدن خط قرمز است.
رهبر جدید، که مانند پدرش حرف آخر را در این زمینه می‌زند، علناً مشخص نکرده است که آیا این موضع را بدون تغییر می‌داند یا خیر. این سکوت به تندروها فضای لازم برای آوردن بحث به حوزه عمومی داده است.
همچنین دلیل تاریخی وجود دارد که از برخورد با فتوا به عنوان مانعی غیرقابل تغییر پرهیز کرد. رهبران ایران بارها تعهدات ایدئولوژیک را در برابر آنچه الزامات بقای دولت می‌دانند، متوازن کرده‌اند. سابقه جمهوری اسلامی شامل مصالحه‌های استراتژیک بزرگ است زمانی که رهبران آن را ضروری دانستند. رهبری ممکن است در نهایت به مسئله هسته‌ای نیز به همین شکل نزدیک شود، به ویژه اگر نتیجه بگیرد که دکترین فعلی، ساختار حاکم را در معرض خطر و آسیب‌پذیر قرار می‌دهد.
با این حال، حرکت به سمت تسلیحاتی شدن ممکن است واکنش گسترش سلاح‌های هسته‌ای در منطقه را برانگیزد، روابط با همسایگان خلیج فارس را بیشتر بی‌ثبات کند و احتمال رویارویی نظامی مجدد را افزایش دهد. این امر همچنین انتخابی دشوار برای رهبری ایجاد می‌کند که مدت طولانی برنامه هسته‌ای خود را صلح‌آمیز معرفی کرده و فناوری هسته‌ای را به عنوان حق حاکمیت دفاع کرده است، نه ابزاری برای کسب سلاح.
فراخوان‌های رو به رشد ممکن است هنوز نشان‌دهنده تصمیم قطعی برای ساخت بمب نباشند، اما رقابت بر سر درس‌های جنگ را آشکار می‌سازند. مجلس خبرگان اکنون وزن رسمی و نهادی به این بحث داده است، در حالی که درخواست‌های مکرر برای حمایت از مطالبات عمومی کمک می‌کند تا بازنگری استراتژیک به عنوان یک ضرورت ملی ارائه شود.
تغییر عمیق‌تر ممکن است این باشد که رهبری ایران دیگر تنها درباره چگونگی حفظ توانایی‌های هسته‌ای خود بدون عبور از آستانه تسلیحاتی بحث نمی‌کند. بلکه نگران است که ماندن زیر آن آستانه ممکن است دیگر به بقای جمهوری اسلامی خدمت نکند.