لکه‌های بزرگ و تیره در تنگه هرمز از فضا قابل مشاهده هستند. در طول اکتبر، تانکرهای نفتکش در این مسیر آبی توسط موشک‌ها یا مین‌های دریایی هدف قرار گرفتند و نفت خام را در دریا ریختند. این آلودگی در سراسر خلیج فارس گسترش یافته، سواحل را آلوده کرده و تهدید می‌کند که خساراتی ماندگار به اکوسیستم‌های دریایی وارد کند که محل زندگی دلفین‌ها، لاک‌پشت‌های دریایی و گونه‌های بی‌شماری از ماهیان است.
در ماه هشتم جنگ بین ایالات متحده و ایران، یکی از شلوغ‌ترین مسیرهای حمل‌ونقل نفت جهان به میدان نبرد و مرکز یک فاجعه زیست‌محیطی رو به رشد تبدیل شده است.
حصار دریایی تنگه، مستندسازی آلودگی از روی زمین را تقریباً غیرممکن کرده است. اما تحلیل تصاویر ماهواره‌ای، همراه با شهادت کارشناسان محیط زیست و زیست‌شناسان دریایی، می‌تواند به ترسیم تصویری کامل کمک کند.
اکوسیستم در معرض خطر
تنگه هرمز، تنها گذرگاه دریایی بین خلیج فارس و دریای عرب، میزبان محیط دریایی غنی اما شکننده‌ای است که شامل صخره‌های مرجانی، جنگل‌های حرا و علفزارهای دریایی می‌شود که از ثروتی از حیات دریایی پشتیبانی می‌کنند.
این تنگه نقش حیاتی در گردش آب و مواد مغذی دارد و به عنوان مسیر مهاجرت پستانداران دریایی عمل می‌کند. حتی در زمان صلح، اکوسیستم‌های آن تحت فشار فزاینده ناشی از حمل‌ونقل دریایی، استخراج نفت و توسعه ساحلی قرار داشته‌اند.
نفت می‌تواند پرهای پرندگان را بپوشاند و شنا کردن و یافتن غذا را برای آن‌ها دشوار کند. همچنین می‌تواند ریشه‌های درختان حرا را بپوشاند و مانع جذب اکسیژن توسط درختان شود و احتمالاً آن‌ها را از بین ببرد.
برنهارد ریگل، زیست‌شناس دریایی در دانشگاه نوا ساوث‌ایرن در فلوریدا، که بیش از ۳۰ سال خلیج فارس را مطالعه کرده است، هشدار داد که جنگ ممکن است خساراتی ماندگار به آب‌های بسته آن وارد کند، که پیش‌تر نیز تحت فشار شدید بحران اقلیم قرار داشت.
«از آنجا که خلیج کم‌عمق است و تابستان کم‌بادترین دوره سال است، گرمای جو به سرعت به گرمای اقیانوس تبدیل می‌شود. این گرما مرجان‌ها، جلبک‌ها و ماهیان را می‌کشد. هیچ آب سرد و عمیقی وجود ندارد که بتواند این گرما را مخلوط و تعدیل کند»، ریگل گفت.
«همه می‌دانند که نفت در آب خوب نیست. پتانسیل آسیب اضافی قابل توجه است. چیزی به نام «جنگ پاک» وجود ندارد. نه برای انسان‌های بدشانسی که به آن کشیده می‌شوند، و نه برای محیط زیست بدشانسی که درگیری در آن رخ می‌دهد.»
حملات و نشت‌ها
از زمان شروع جنگ در ۲۸ فوریه، گرین‌پیس از طریق پایش ماهواره‌ای بیش از ۵۰۰ مورد نشت نفت را در سراسر خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای عرب شناسایی کرده است. یافته‌ها شامل نشت‌های بزرگ مرتبط با حملات به کشتی‌ها، و همچنین موارد دیگری است که در زمان حملات تشخیص داده شدند اما منشاء آن‌ها تأیید نشد.
«جمع کردن ردپاهای روزانه نقشه‌برداری شده [نشت‌ها] مجموع تجمعی حدود ۲۰,۰۰۰ کیلومتر مربع – تقریباً اندازه ولز – را به دست می‌دهد»، گفت نینا نول، کارشناس گرین‌پیس در زمینه امداد فاجعه زیست‌محیطی.
به گفته گرین‌پیس، از ابتدای درگیری بیش از ۱۳۳ حمله به تانکرهای نفتکش انجام شده است. اکتبر بدترین ماه بود، با بیش از ۳۰ حمله تأیید شده یا گزارش شده در تنگه هرمز و آب‌های اطراف، طبق گزارش مؤسسه واشینگتن برای سیاست خاورمیانه. حملات تا نوامبر ادامه یافته است.
از جمله آلوده‌کننده‌ترین حملات اکتبر، حمله به سوپرتانکر جم شماره ۲ در سواحل امارات متحده عربی بود که لکه‌ای به طول بیش از ۲۱ مایل (۳۵ کیلومتر) ایجاد کرد. تصویر ماهواره‌ای مورخ ۱۹ اکتبر تکه بزرگ سیاهی را نشان می‌دهد که به سمت آب‌های شفاف در سواحل ام‌القیوین حرکت می‌کند.
تخمین گرین‌پیس حاکی از آن است که حمله به یک تانکر در اوایل ژوئن منجر به لکه‌ای در سواحل عمان شد که در اوج خود بیش از ۶۰۰ کیلومتر مربع (۲۳۰ مایل مربع) را پوشاند. دو کشتی نیروی دریایی ایران که در مارس هدف قرار گرفتند، ماه‌ها به نشت نفت ادامه دادند، گفت ویم زوینیجبرگ، پژوهشگر محیط زیست در سازمان صلح هلندی پکس.
حمله به مینوان پایونیر با پرچم لیبریا در ۳ اوت نیز به یک لکه بزرگ مرتبط دانسته شده است.
آلودگی نفتی از زمان شروع جنگ به چندین خط ساحلی رسیده است. در مارس، لکه‌ای از شهید باقری نزدیک جنگل‌های حرا شناسایی شد. در آوریل، آلودگی جزیره حفاظت‌شده شیدوار، محل زندگی صخره‌های مرجانی، پرندگان دریایی و لاک‌پشت‌ها را تهدید کرد. همچنین گزارش شد که نفت در اوت در ساحل جزیره قشم شسته شده است، نزدیک به مناطق مهم صید و لانه‌گذاری لاک‌پشت‌ها.
تصاویر ماهواره‌ای همچنین لکه‌هایی را نزدیک پارک ملی مسندم عمان و دلتای رودخانه میناب ایران نشان می‌دهند، دو منطقه غنی از حیات وحش. مسندم میزبان صخره‌های مرجانی و مکان‌های جوجه‌آوری پرندگان دریایی است، در حالی که دلتای میناب دارای گل‌ولای‌های حفاظت‌شده و جنگل‌های حرا است.
سازمان‌های محیط زیستی همچنان به تحلیل تصاویر ماهواره‌ای ادامه می‌دهند اما هشدار می‌دهند که دامنه کامل خسارات بدون تحقیقات میدانی قابل تعیین نیست، که همچنان بسیار دشوار است. برخی از پژوهشگران و فعالان محیط زیستی که برای اظهار نظر در ایران و کشورهای حوزه خلیج فارس تماس گرفته شدند، گفتند که مقامات داخلی به آن‌ها دستور داده‌اند درباره خسارات زیست‌محیطی ناشی از جنگ به صورت عمومی صحبت نکنند.
تعیین مسئولیت ساده نیست، اما سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران (IRGC) مقصر بیشتر حملات دانسته شده است. نیروهای آمریکایی نیز تانکرها را هدف قرار داده‌اند، کشتی‌های ایرانی را که سعی در عبور از حصار دریایی آمریکا داشتند از کار انداخته و در پاسخ به حملات موشکی ایران به کشتی‌های جنگی آمریکا، به سایرین حمله کرده‌اند.
طبق گزارش وال استریت ژورنال، بزرگ‌ترین نشت نفت ناشی از حمله‌ای بود که توسط نیروی هوایی امارات به مخازن ذخیره نفت در جزیره لاوان انجام شد. این حملات منجر به ورود نفت خام به خلیج فارس و تأثیر بر مناطق ساحلی، از جمله ذخایر طبیعی نزدیک جزیره شیدوار شد.
خسارات پیش رو
در برخی موارد، کشورهای همسایه تنگه به نشت‌ها پاسخ داده‌اند. برای مثال، پس از حمله به جم شماره ۲، امارات سواحل را بست، یک پاکسازی بزرگ را آغاز کرد و گیاهان نمک‌زدایی خود را تحت نظارت قرار داد. مقامات در ۳۰ اکتبر اعلام کردند که نشت متوقف شده و آلودگی در حال کاهش است.
در عمان، غواصان و تجهیزات به یک کشتی آسیب‌دیده اعزام شدند و خدمه نفت را از ۷ مایل خط ساحلی نزدیک جزایر حلانیات پاک کردند.
اما خسارات زیست‌محیطی گسترده‌تر ممکن است مهار آن بسیار دشوارتر باشد. «نفت ممکن است مدت‌ها پس از ناپدید شدن لکه‌ها در رسوبات، خط ساحلی و ریشه‌های حرا گیر بماند، زنجیره غذایی دریایی را آسیب برساند و جوامع ساحلی وابسته به صید را تهدید کند»، نول گفت.
آلودگی می‌تواند بر موجوداتی از بی‌مهرگان کوچک تا ماهیان، پرندگان و لاک‌پشت‌ها تأثیر بگذارد. «حرا و صخره‌های مرجانی ممکن است دهه‌ها طول بکشد تا بهبود یابند، به ویژه زمانی که نفت در رسوبات باقی بماند»، او افزود. «نشت‌های مکرر، مانند آنچه در تنگه هرمز رخ داده، خطر تشدید خسارات را دارد.»
ریگل گفت پیامدهای جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ و جنگ اول خلیج فارس، زمانی که تانکرها، تسهیلات بارگیری و میادین نفتی هدف قرار گرفتند، شواهدی از تأثیر ماندگار آلودگی گسترده نفتی بر اکوسیستم‌های خلیج فارس ارائه داد.
یک مطالعه در سال ۲۰۲۰ رسوبات گسترده قطران – باقیمانده ضخیم و چسبنده‌ای که هنگام تجزیه نفت خام باقی می‌ماند – را در سواحل قطر به جنگ خلیج فارس ردیابی کرد. یک مطالعه در سال ۲۰۲۲ دریافت که رسوبات در جزیره ابوعالی عربستان سعودی همچنان توسط نفت از نشت‌های نوروز ۱۹۸۳-۸۵ در طول جنگ ایران و عراق آلوده است، که در مجموع ۸۰ میلیون گالن نفت خام را در دریا ریخت.
ریگل گفت: «هر موجودی که مجبور است در سواحل [متأثر از نشت‌ها] حفاری کند، مانند لاک‌پشت‌های دریایی هنگام تخم‌گذاری، با لایه‌های آلوده مواجه خواهد شد و اثرات نامطلوب قابل انتظار است. موجودات حفار مانند خرچنگ‌های شبح‌وار همچنان مواد آلوده را به سطح خواهند آورد.
«بدیهی است که اثرات آلودگی گسترده نفتی برای دهه‌ها قابل تشخیص باقی می‌ماند – بنابراین این یک مشکل نسلی است. ما واقعاً ممکن است چیزی غیرقابل جایگزین را از دست بدهیم.»