در اعماق سیستم غار «ستاره درخشان» در آفریقای جنوبی، دانشمندان سرنخی حیرت‌انگیز درباره خویشاوند منقرض‌شده انسانی که صدها هزار سال پیش زندگی می‌کرد، کشف کرده‌اند. پژوهشگران برای نخستین بار پروتئین‌های باستانی را از فسیل‌های هومو نالدی بازیابی و مطالعه کردند و شواهدی ارائه دادند که نشان می‌دهد این غار ممکن است محل دفن منحصراً زنانه بوده باشد.
این کشف که در مجله سل (Cell) منتشر شده، امکانی فوق‌العاده را مطرح می‌کند. این غار می‌تواند قدیمی‌ترین مکان دفن شناخته‌شده باشد که توسط خویشاوندی غیر از هومو ساپینس (انسان خردمند) برای یک جنس خاص رزرو شده است.
هومو نالدی تقریباً بین ۳۳۵,۰۰۰ تا ۲۴۱,۰۰۰ سال پیش زندگی می‌کرد و از زمان کشف آن در سال ۲۰۱۳ توجه دانشمندان را به خود جلب کرده است. این گونه منقرض‌شده ویژگی‌های اولیه‌ای شبیه به میمون‌ها را با سایر مشخصاتی که بیشتر با انسان مدرن مرتبط هستند، ترکیب کرده بود.
راز عجیب پنهان در فسیل‌های باستانی انسان
یکی از بزرگ‌ترین معماهای پیرامون هومو نالدی مربوط به ظاهر بسیار مشابه فسیل‌های بزرگسالان بازیابی‌شده از اتاق دینالدی این غار است. بیش از یک دهه است که پژوهشگران در تلاش برای توضیح این موضوع هستند که چرا این افراد تنوع فیزیکی کمی را نشان داده‌اند که معمولاً با تفاوت‌های بین مردان و زنان همراه است.
برای بررسی این مسئله، تیم تحقیقاتی بین‌المللی شامل دانشگاه یورک، دانشگاه کپنهاگ و بیش از ۱۰ نهاد دیگر، به پروتئین‌های حفظ‌شده در بقایای باستانی روی آوردند.
دانشمندان از تکنیکی شامل حکاکی ملایم با اسید برای بازیابی قطعات کوچک پروتئینی به نام پپتید از مینای دندان فسیل‌شده استفاده کردند. این روش به آن‌ها اجازه داد نمونه‌برداری کنند در حالی که آسیب به فسیل‌های ارزشمند به حداقل می‌رسید. در مجموع، آن‌ها ۲۳ دندان متعلق به حداقل ۲۰ فرد مختلف را بررسی کردند.
پژوهشگران به طور خاص به دنبال آمیلوژنین-Y بودند، پروتئینی که از ژنی روی کروموزوم Y مردانه تولید می‌شود. به طرز شگفت‌انگیزی، آن‌ها هیچ شواهدی از این نشانگر اختصاصی مردانه نیافتند.
برای اطمینان از قابلیت اعتماد یافته‌های خود، متخصصان در مرکز شیمی دانشگاه یورک اسیدهای آمینه موجود در نمونه‌ها را بررسی کردند. تحلیل آن‌ها تأیید کرد که پروتئین‌ها واقعاً باستانی هستند و نتیجه آلودگی از منابع مدرن نیستند.
آیا هومو نالدی ممکن است محل دفن منحصراً زنانه داشته باشد؟
دکتر مارک دیکینسون، از دپارتمان شیمی دانشگاه یورک، اظهار داشت: «نبود نشانگرهای مردانه در این گروه واقعاً جذاب است. به دست آوردن پنجره‌ای نه تنها به زیست‌شناسی اجدادمان، بلکه به نحوه زندگی آن‌ها، بسیار هیجان‌انگیز است.»
«این یافته‌ها بینش‌های نادری درباره فرهنگی ارائه می‌دهند که تاکنون دسترسی مستقیم به آن دشوار بوده است. پیشرفت‌ها در تحلیل پروتئین باستانی، دریچه‌ای به سوی درکی غنی‌تر و دقیق‌تر از هومینین‌های باستانی می‌گشاید.»
نتایج پرسش‌های مهمی را درباره چگونگی زندگی، سازماندهی جوامع و رفتار با مردگان در مورد افراد هومو نالدی مطرح می‌کند. اگر اتاق دینالدی عمداً فقط برای زنان استفاده شده باشد، می‌تواند به رسوم اجتماعی پیچیده و شگفت‌انگیز در میان این خویشاوندان باستانی انسان اشاره کند.
چنین رویه‌ای حتی ممکن است سنت‌های تدفین نمادینی را پیشنهاد دهد که زمانی تصور می‌شد منحصراً مختص هومو ساپینس یا انسان مدرن است.
با این حال، پژوهشگران تأکید می‌کنند که محل دفن منحصراً زنانه تنها تفسیر ممکن از شواهد نیست.
توضیح دیگر مربوط به ژنتیک خودِ هومو نالدی است. اگر جمعیت در انزوای شدید زندگی می‌کرد، ژن مسئول تولید آمیلوژنین-Y ممکن است دچار جهش شده یا کاملاً ناپدید شده باشد.
در آن سناریو، برخی از افراد ممکن است در واقعیت مرد بوده باشند، هرچند دندان‌های آن‌ها پروتئینی که معمولاً برای شناسایی آن‌ها استفاده می‌شود را نداشته است.
مینای دندان باستانی پنجره‌ای نو به تکامل انسان می‌گشاید
توانایی بازیابی پروتئین از فسیل‌هایی با این قدمت، به ویژه ارزشمند است زیرا مینای دندان می‌تواند مواد بیولوژیکی را برای دوره‌های بسیار طولانی محافظت کند.
پالس مادوپه، که این تحقیق را در دوران کار پسادکتری خود در دانشگاه کپنهاگ انجام داد، توضیح داد که چرا دندان‌ها منبع شواهد مهمی محسوب می‌شوند.
«برخلاف موارد یافت‌شده در بقایای دیگر مانند قطعات استخوان، پروتئین‌های موجود در مینای دندان حفظ می‌شوند زیرا مینای دندان -- سخت‌ترین بافت در بدن انسان -- پروتئین‌ها را حتی برای میلیون‌ها سال از آلودگی محیطی محافظت می‌کند.»
«این امر آن‌ها را حاملان ایده‌آل اطلاعات ژنتیکی از اعماق تاریخ می‌کند. مطالعه ما به معمای دیرینه‌ای کمک می‌کند که چرا هومو نالدی فاقد تنوع قابل توجه بود؛ احتمالاً به این دلیل که همه آن‌ها ممکن است متعلق به یک جنس بوده باشند.»
این تحقیق بزرگ‌ترین مجموعه افراد از یک گونه منقرض‌شده هومینین است که تاکنون با استفاده از تحلیل پروتئین باستانی بررسی شده است.
خواه فسیل‌ها تماماً متعلق به زنان باشند یا شامل مردانی با امضای ژنتیکی غیرمعمول، این کشف دیدگاه جدید و مهمی درباره هومو نالدی ارائه می‌دهد. همچنین نشان می‌دهد چگونه پروتئین‌های حفظ‌شده در دندان‌های باستانی می‌توانند سرنخ‌هایی درباره خویشاوندان منقرض‌شده انسان آشکار کنند که استخوان‌های آن‌ها به تنهایی قادر به ارائه آن نیستند.
همان‌طور که پژوهشگران به بررسی این معما ادامه می‌دهند، یافته‌ها می‌توانند درک ما از زندگی اجتماعی و سنت‌های احتمالی تدفین گونه‌های باستانی انسان را تغییر دهند.