دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، واضح‌ترین نشانه تاکنون را ارائه داده است که دیپلماسی تشدیدشده می‌تواند از دور بعدی درگیری‌های بزرگ با ایران، پس از نتایج فاجعه‌بار حزبش در انتخابات میاندورهای، جلوگیری کند.
ترامپ روز یکشنبه به سی‌ان‌ان گفت اگر تهران پیشرفتی در جهت دستیابی به توافقی درباره برنامه هسته‌ای خود و بازگشایی تنگه هرمز داشته باشد، حملات مجدد نظامی ایالات متحده «بسیار بعید» است. او همچنین به برنامه «۶۰ دقیقه» شبکه سی‌بی‌اس گفت که «به دنبال» تشدید جنگ نیست.
ایران و ایالات متحده به طور پنهانی در حال مذاکره بر سر توافقی حساس هستند که می‌تواند از بازگشت به جنگ تمام‌عیار جلوگیری کرده و راه را برای گفتگوهای گسترده‌تر بگشاید.
اما امیدها برای دستیابی به توافق در واشنگتن کمرنگ شده است؛ مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، روز یکشنبه گفت: «نمی‌توانم بگویم ما در آستانه یک نقطه عطف هستیم.» ترامپ نیز مشخص کرده است که گزینه نظامی همچنان روی میز باقی است.
هر دو طرف و قطر، که نقش میانجی را ایفا می‌کند، اطلاعات کمی درباره این گفتگوها فاش کرده‌اند، حتی در حالی که فعالیت‌های دیپلماتیک پس از انتخابات میاندورهای روز سه‌شنبه شتاب گرفته است.
از زمان انتخابات میاندورهای چه چیزی تغییر کرده است؟
شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات، بُعد دیگری به مذاکرات افزوده است؛ جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، پس از آن اعلام کرد که جنگ یکی از دلایل شکست جمهوری‌خواهان بوده است.
ترامپ به برنامه «۶۰ دقیقه» گفت که با ارزیابی ونس مخالف نیست و اذعان داشت که رأی‌دهندگان «از جنگ خوششان نمی‌آمد». اما او تصمیم برای حمله به ایران را به شدت دفاع کرد و گفت اگر مجبور بود دوباره همان تصمیم را بگیرد، پاسخ او «بله قاطع» خواهد بود.
در همین حال، ایران تلاش کرده است از نتایج انتخابات برای تقویت موضع مذاکره‌ای خود استفاده کند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، روز یکشنبه گفت: «رأی‌دهندگان آمریکایی انتخاب خود را انجام داده‌اند. حالا نوبت کاخ سفید است که انتخاب خودش را انجام دهد.»
ترامپ همچنان اعتماد به نفس درباره موقعیت نظامی آمریکا را نشان می‌دهد، در حالی که ایران بارها تهدید کرده است که در صورت حمله مجدد، جنگ را از نظر جغرافیایی گسترش خواهد داد.
درباره چه چیزی بحث می‌شود؟
هر دو طرف چندین خواسته کلیدی دارند که روی کاغذ برای طرف مقابل غیرقابل قبول است.
ترامپ خواهان حذف برنامه هسته‌ای ایران است، موضوعی که تهران آن را مسئله‌ای مربوط به حاکمیت ملی می‌داند.
ایران به صورت علنی موضع‌گیری می‌کند و تأکید دارد که بدون برآورده شدن هفت پیش‌شرط، حاضر به مذاکره با واشنگتن درباره برنامه هسته‌ای یا بازگشایی تنگه حیاتی هرمز نخواهد بود؛ از جمله پایان جنگ در «همه جبهه‌ها» و رفع محاصره دریایی. جزئیات هنوز منتشر نشده است.
صدها کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده – ماده مورد نیاز برای تولید سلاح هسته‌ای – همچنان در جایی در ایران مخفی مانده است. تهران از این ذخیره به عنوان اهرم فشار در مذاکرات خود با آمریکا استفاده کرده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که واشنگتن می‌خواهد این اورانیوم رقیق شود یا برای نگهداری امن به کشور دیگری منتقل گردد. مشخص نیست دو طرف تا چه حد در این مورد پیشرفت کرده‌اند.
ایران مدعی است که برنامه هسته‌ای آن برای تولید انرژی است و نه اهداف نظامی.
برای ایران، علاوه بر عقب‌نشینی نکردن در مورد برنامه هسته‌ای یا تنگه هرمز، اهداف اقتصادی کلیدی نیز وجود دارد.
ایران به عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت جهان، تحت تحریم‌های آمریکا فروش نفت خام در بازارهای جهانی را دشوارتر یافته است. میلیاردها دلار از دارایی‌های ایرانی در بانک‌های خارجی نیز همچنان مسدود مانده است. واشنگتن به نظر می‌رسد تخفیف در این محدودیت‌ها را بررسی می‌کند؛ اقدامی که می‌تواند به تهران کمک کند تا فشار اقتصادی شدید بر جمعیت خود را در میان تورم بی‌سابقه کاهش دهد.
ایران همچنین خواهان غرامت از آمریکا برای قتل علی خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب اسلامی، و فرماندهان ارشد نظامی او توسط آمریکا و اسرائیل در آغاز جنگ در ماه فوریه است.
قطر در حال میانجی‌گری بین دو طرف است و سند چارچوبی را در گردش قرار داده که هم واشنگتن و هم تهران در حال اصلاح آن هستند. این فرآیند هفته‌ها، شاید ماه‌ها، ادامه داشته است، اما در روزهای اخیر و در میان ترس از حملات جدید، شدت گرفته است.
انتظار می‌رود ترامپ روز دوشنبه در واشنگتن با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر قطر، دیدار کند.
چه چیزی مانع توافق است؟
تاکنون هیچ‌یک از طرفین حاضر به عقب‌نشینی از خواسته‌های خود نبوده‌اند.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، پیش از ترک واشنگتن برای شرکت در نشست وزرای خارجه گروه هفت در پاریس، اشاره کرد که دو طرف هنوز فاصله زیادی با توافق دارند.
او گفت: «در حال حاضر، مذاکرات بسیار سازنده نبوده‌اند، زیرا خواسته‌های ایران نه تنها غیرقابل قبول، بلکه در برخی موارد فجیع، مضحک و واقعاً غیرواقعی هستند.»
پس از دورهای مکرر درگیری آشکار، اعتماد تهران به واشنگتن تقریباً از بین رفته است. ایران فراموش نکرده است که درگیری در حالی آغاز شد که مذاکرات هسته‌ای با آمریکا در جریان بود.
ایران نگران است که واگذاری هرگونه اهرم فشار ممکن است باعث شود آمریکا و اسرائیل دوباره حمله کنند و آن را در معرض آسیب و بدون ابزارهای مؤثر مذاکره قرار دهد. اگر ایران پس از باز کردن تنگه هرمز و واگذاری کنترل بر اورانیوم غنی‌شده مورد حمله قرار گیرد، بیشتر در معرض خطر و در موضع مذاکره ضعیف‌تری قرار خواهد گرفت.
ترامپ در حال تعادل بخشیدن به روابط خود با شرکای عرب و اسرائیل است – هر دو جمهوری اسلامی را تهدید می‌دانند – و اگر بدون دریافت امتیاز بزرگ از ایران از جنگ خارج شود، مورد توجه انتقادی قرار خواهد گرفت. تهران همچنین می‌خواهد از نیروهای نیابتی و متحدان منطقه‌ای خود در لبنان، عراق و یمن محافظت کند. این شبه‌نظامیان به نمایندگی از جمهوری اسلامی در منطقه جنگیده‌اند و به تهران وفادار هستند، اما در سه سال گذشته تحت فشار وجودی قرار گرفته‌اند.
در ماه سپتامبر، متحد ایران در یمن، شورشیان حوثی، عملیات روشنی را آغاز کردند و نقطه اختناق دریایی کلیدی دیگر در دریای سرخ – باب المندب – را تصرف کردند و به تهران نفوذ بالقوه بر یک مسیر آبی دیگر دادند. حوثی‌ها از آن زمان حملات خود علیه عربستان سعودی را در پاسخ به حمایت نظامی ریاض از دولت یمن افزایش داده‌اند.
آمریکا می‌خواهد ایران توانایی ساخت سلاح هسته‌ای، از جمله تجهیزات پیشرفته‌ای که امکان این کار را فراهم می‌کند، نداشته باشد.
همسایگان عرب ایران درباره هر توافقی که قدرت بیش از حدی به تهران بدهد و هژمونی مطلوب آن را تثبیت کند،分歧 دارند. ایران می‌خواهد تنگه هرمز، راهروی دریایی که از طریق آن کشورهای ثروتمند عرب عمدتاً نفت و گاز خود را صادر می‌کنند، را مدیریت کند. کنترل بر این مسیر آبی به تهران نفوذ تعیین‌کننده بر آنچه وارد و خارج از منطقه می‌شود، خواهد داد. این نیز برخلاف خواسته‌های آمریکا است که می‌خواهد مسیرهای آبی باز را ببیند و تمایلی به تثبیت یکی از دستاوردهای کلیدی ایران از جنگ ندارد.
پس، آیا جنگ از سر گرفته خواهد شد؟
برخی حملات رخ داده است، اما هر دو طرف آن‌ها را کم‌اهمیت جلوه داده‌اند، نشانه‌ای شاید از اینکه هیچ‌کدام نمی‌خواهند مذاکرات را مختل کنند.
برخی رسانه‌ها گزارش می‌دهند که گفتگوها بین دو طرف نزدیک‌تر به توافق شده است. نیویورک تایمز اشاره کرده است که ایران مایل است دوباره در مذاکرات هسته‌ای شرکت کند.
هیچ تأیید مستقلی وجود ندارد، اما هرگونه امتیازی از سوی ایران در مورد برنامه هسته‌ای، یا حتی تمایل به بحث درباره این موضوع، به عنوان یک نقطه عطف تلقی خواهد شد.
با این حال، علیرغم گزارش‌هایی مبنی بر پیشرفت، خطر جنگ تمام‌عیار همچنان واقعی است. ایالات متحده همچنان حضور نظامی گسترده‌ای در خاورمیانه دارد که می‌تواند طبق دستور ترامپ حمله بزرگی را آغاز کند.
کشتی‌هایی که با نفت و گاز از تنگه هرمز عبور می‌کنند، همچنان مورد حمله ایران قرار می‌گیرند.
آمریکا پاداشی تا ۲۰ میلیون دلار برای اطلاعات درباره برنامه هسته‌ای ایران پیشنهاد کرده و گروه کاری‌ای را راه‌اندازی کرده است که هدف آن مسدود کردن استفاده تهران از مسیرهای زمینی برای انتقال سلاح‌های پیشرفته و سایر مواد است – نشانه‌هایی که واشنگتن فشار را تشدید می‌کند نه اینکه آن را کاهش دهد.
در همین حال، تندروهای ایرانی که معتقدند تهران قبلاً در جنگ با آمریکا پیروز شده است، از شکست‌های ترامپ در انتخابات میاندورهای بهره می‌برند و خواستار پرداخت قیمت سنگین‌تری برای خروج از درگیری هستند. اگر توافقی توسط رهبران ایرانی با گرایش اصلاح‌طلب‌تر که در مذاکرات مشارکت دارند، حاصل شود، ممکن است در داخل کشور با مخالفت مواجه شوند.
در هفته‌های گذشته، فرماندهان نظامی ایران هشدارهای خود را مبنی بر اینکه ایران دارای تسلیحاتی است که می‌تواند اهداف بیشتری را هدف قرار دهد و خسارات بزرگ‌تری از قبل وارد کند، تشدید کرده‌اند.
بنابراین، حتی اگر ترامپ مایل به رسیدن به توافق باشد، مشخص نیست که آیا ایران آماده پذیرش آن است یا خیر.
محمد توفیق از سی‌ان‌ان در تهیه این گزارش همکاری کرد.