سلاح‌ها و قطعات مرتبط با چین توسط ناظران در دستان هر دو طرف یکی از انفجاری‌ترین فصل‌های بحران خاورمیانه شناسایی شده است.
تصاویری که در ماه سپتامبر در فضای مجازی دست‌به‌دست می‌شدند، ظاهراً بقایای موشک بالستیک کوتاه‌برد دونگ‌فنگ-۱۵A (DF-15A) ساخت چین را در یمن نشان می‌داد.
گفته می‌شود این سلاح توسط عربستان سعودی علیه گروه انصارالله، که همچنین با نام جنبش حوثی شناخته می‌شود و مورد حمایت ایران است، شلیک شده است. این گروه در حاشیه جنگ آمریکا با ایران، درگیر تعارضی عمیق با پادشاهی عربستان و متحدان محلی یمنی آن است.
در همین حال، گزارش جداگانه‌ای که ماه گذشته توسط ناظر «تحقیقات تسلیحات درگیری» (Conflict Armament Research - CAR) منتشر شد، تلاش‌های انصارالله برای به دست آوردن قطعات چینی را نیز شناسایی کرد.
این یافته‌ها بر اساس محتوای گزارش‌شده چهار کانتینر توقیف شده در ماه ژوئیه توسط دولت به رسمیت شناخته شده بین‌المللی یمن استوار بود که ظاهراً نشان‌دهنده تلاش این گروه برای توسعه نسخه‌ای از موشک بالستیک متوسط‌برد خیبر شکن ایران بود.
در حالی که مقامات چینی با شدت هرگونه تلاش برای شعله‌ور کردن آتش درگیری‌های ویرانگر خاورمیانه را انکار می‌کنند، تحلیلگران می‌گویند این تحولات نورافکنی بر بخش‌هایی از نفوذ مبهم‌تر دفاعی جهانی پکن و یک عقبگرد بزرگ برای تلاش‌های کنترل تسلیحات بین‌المللی است.
«من مطمئن هستم که هم عربستان سعودی و هم حوثی‌ها در برنامه‌های موشکی خود از فناوری چینی استفاده می‌کنند، هرچند در مورد حوثی‌ها مشخص نیست که آیا این فناوری صرفاً از طریق ایران ارائه می‌شود یا کمک مستقیم چینی نیز وجود دارد»، جفری لوئیس، استاد مرکز امنیت و همکاری بین‌المللی دانشگاه استنفورد و پژوهشگر مؤسسه سیاست خارجی (FPRI)، به نیوزویک گفت.
او افزود: «پیامد اصلی کمک چینی این است که رژیم جهانی برای محدود کردن گسترش موشک‌ها به طور کامل شکست خورده است»، و اضافه کرد که «این فناوری‌ها به طور گسترده در دسترس دولت‌های ملی و بازیگرانی که جاه‌طلب تبدیل شدن به دولت ملی هستند، قرار دارد.»
خط لوله موشکی ریاض-پکن
نه ریاض و نه پکن مالکیت یا استفاده عربستان سعودی از DF-15A را تأیید نکرده‌اند، که ممکن است اولین حضور آن در میدان نبرد باشد.
عربستان سعودی مدت‌ها پرده‌ای از رازآلودگی را حول برنامه موشکی خود حفظ کرده است. اما گفته می‌شود معاملات شریک قدیمی آمریکا با موشک‌های چینی حداقل به سال ۱۹۸۷ بازمی‌گردد؛ زمانی که پس از ارزیابی CIA، عربستان سعودی تعدادی موشک بالستیک متوسط‌برد DF-3A را در پایان جنگ ایران و عراق به دست آورد.
در سال ۲۰۱۴، نیوزویک گزارش داد که عربستان سعودی موشک‌های بالستیک متوسط‌برد مدرن‌تر DF-21 را از چین در قالب توافق ۲۰۰۷ که توسط CIA تأیید شده بود، به دست آورده است. هر دو مدل DF-3 و DF-21 قابلیت حمل سرگ‌های هسته‌ای را دارند، هرچند نشانه‌ای از تلاش ریاض برای به دست آوردن چنین سلاح‌های کشتار جمعی وجود ندارد.
همچنین در سال ۲۰۱۴، عربستان سعودی ناوگان DF-3 خود را برای اولین بار در یک رژه نظامی به نمایش گذاشت. این نمایش دهه‌ها حدس و گمان درباره خرید موشک‌های چینی توسط ریاض را تأیید کرد، در حالی که گزارش‌هایی در سال ۲۰۲۱ از معامله دیگری شامل انتقال فناوری که به پادشاهی امکان تقویت تولید داخلی موشک را می‌دهد، با واکنش منفی برخی صداها در واشنگتن همراه شد.
پژوهشگران FPRI ماه گذشته آنچه به نظر می‌رسید گسترش زیرساخت‌ها در کارخانه موتورسازی الدوامدی عربستان سعودی باشد را شناسایی کردند که نشان‌دهنده شتاب دادن به تلاش‌ها برای تولید موشک‌های سوخت جامد است که می‌توانند مدت طولانی‌تری ذخیره شوند و سریع‌تر از جایگزین‌های سوخت مایع شلیک شوند.
عربستان سعودی همچنین مقادیر قابل توجهی سلاح از ایالات متحده خریداری کرده است، از جمله سامانه‌های موشکی زمین‌به‌هوای پاتریوت و تاد (THAAD)، موشک‌های هوایی AIM و پلتفرم‌های کوتاه‌بردتر برای هدف قرار دادن اهداف زمینی. اما لوئیس توضیح داد که واشنگتن در مورد انواع دیگر تسلیحات محدودیت‌هایی را نشان داده است.
«برای عربستان سعودی، محدودیت بنیادین این است که برخلاف اکثر سایر حوزه‌های فناوری نظامی، ایالات متحده موشک‌های زمین‌به‌زمین برد بلند را حتی به متحدان خود نیز تأمین نمی‌کند»، او گفت و تنها استثناهای نادر مانند فروش موشک‌های کروز تاماهاوک به استرالیا و ژاپن را یادآوری کرد.
لوئیس افزود: «چین تأمین‌کننده ترجیحی برای عربستان سعودی و ترکیه است زیرا، به معنای مهمی، تنها تأمین‌کننده غیر از کره شمالی است.»
تنوع‌بخشی به سبد تسلیحات
پیتر وزمان، پژوهشگر ارشد تسلیحات و خلع سلاح در مؤسسه بین‌المللی صلح استکهلم، همچنین مشاهده کرد که «علاقه عربستان سعودی به تسلیحات چینی تا حدی مربوط به این واقعیت است که ایالات متحده و کشورهای اروپایی در تأمین سلاح‌هایی مانند موشک‌های بالستیک، پهپادهای پیشرفته برد بلند و موشک‌های کروز به عربستان سعودی کمتر تمایل نشان داده‌اند.»
در عین حال، وزمان به نیوزویک گفت که «برخی از معاملات تسلیحاتی که عربستان سعودی در چند دهه گذشته با چین انجام داده است، ممکن است به عنوان آزمایش عربستان از پیشنهادات ارزان‌تر چین و ارزیابی نحوه تنوع‌بخشی بیشتر به تأمین‌کنندگان تسلیحات خود نیز تفسیر شود.»
روند همکاری دفاعی چین و عربستان مدت زیادی قبل از جنگ آمریکا-ایران آغاز شده است. با این حال، تحلیلگران سعودی در میان تردیدها نسبت به تعهدات امنیتی واشنگتن، خواسته‌های خود را برای تنوع‌بخشی به زنجیره‌های تأمین نظامی و حتی تلاش‌های انرژی هسته‌ای تسریع کرده‌اند.
«ریاض اکنون از محدودیت‌های مادی کمک نظامی ایالات متحده در صورت درگیری طولانی‌مدت آگاه است و همچنین محاصره جغرافیایی تهدیدها (از جانب ایران، حوثی‌های یمن و شبه‌نظامیان عراقی طرفدار ایران) را تجربه می‌کند، بنابراین نسبت به قبل برای خریدهای متنوع، حتی مکرر، بازتر است»، الئونورا اردماتی، پژوهشگر ارشد انستیتو مطالعات سیاسی بین‌المللی ایتالیا، به نیوزویک گفت.
«هدف اصلی آن تبدیل شدن به تولیدکننده سلاح برای دفاع خود است، بنابراین علاقه‌مند به کسب دانش فنی و توسعه توانمندی‌ها است»، اردماتی گفت و افزود که ریاض همچنین خط باریکی را برای جلوگیری از واکنش شدید بیش از حد واشنگتن طی خواهد کرد.
اما عربستان سعودی تنها در این جستجو نیست. انصارالله، به استدلال او، نیز در بازار است زیرا می‌خواهد «از اتحاد تنگاتنگ با ایران بهره‌برداری کند»، در حالی که «از دام رابطه انحصاری که ممکن است حق تعیین تکلیف نهایی آن‌ها در تصمیمات راهبردی را فرسایش دهد، اجتناب می‌کند.»
اردماتی نتیجه را نوعی «مسابقه تسلیحاتی منطقه‌ای» توصیف کرد، که در آن عربستان سعودی با ایران و متحدانش برای توانایی‌های ضربه‌زدن برد بلند رقابت می‌کرد، در حالی که انصارالله سعی داشت «شبکه مقاومت» خود را بیشتر توسعه دهد.
همانطور که اغلب در مورد درگیری‌های بزرگ‌مقیاس و جهانی‌شده مانند بحران خاورمیانه و جنگ روسیه و اوکراین اتفاق می‌افتد، اسلحه صادرکنندگان بزرگ راهی برای ظهور بدون معاملات مستقیم پیدا می‌کنند.
متخصصان و وبلاگ‌نویسان نظامی چین قبلاً مشاهده کرده بودند که انصارالله از تغییرات موشک ضدکشتی C-802 چین برای هدف قرار دادن کشتی‌های تجاری و نظامی در دریا استفاده می‌کرد، از جمله در حمله ۲۰۱۶ به ناوشکن هدایت‌شونده کلاس آرلی برک USS Mason.
زمان تهران را گره کلیدی در این ارتباط می‌دید.
«حوثی‌ها از موشک‌های ضدکشتی و موشک‌های بالستیک منبع‌گیری شده از ایران استفاده می‌کنند»، او گفت. «ایران چنین موشک‌هایی را تولید می‌کند، حداقل بخشی از آن با فناوری منبع‌گیری شده از چین.»
اگر انصارالله به تلاش‌های خود برای توسعه مدل‌های اختصاصی ادامه دهد، به استدلال او، جمهوری اسلامی همچنان منبع حیاتی برای قطعات الکترونیکی و سایر قطعات ضروری، از جمله موارد با منشأ چینی، باقی خواهد ماند.
«بسیاری از چنین قطعاتی را می‌توان از منابع تجاری در چین تهیه کرد»، وزمان گفت. «احتمالاً حوثی‌ها قطعات خود را از طریق شبکه‌های تأمین ایرانی به دست می‌آورند.»
تعادل‌جویی چین
ردپای رو به رشد فناوری نظامی چین در درگیری منطقه پتانسیل وارد کردن فشار بیشتر بر تعادل‌جویی پکن میان ایران، عربستان سعودی و سایر بازیگران را دارد.
هونگدا فان، مدیر مرکز چین-خاورمیانه در دانشگاه شاوشینگ و پژوهشگر مهمان در دانشگاه ملی سنگاپور، تلاش کرد بین گزارش‌های تأییدنشده و «همکاری نظامی و دفاعی عادی بین چین و کشورهای خاورمیانه» تمایز قائل شود.
«چنین همکاری می‌تواند به نیازهای مشروع دفاعی کشورهای منطقه کمک کند و فرصت‌هایی برای صنعت دفاعی چین ایجاد نماید»، فان به نیوزویک گفت. «عملکرد تجهیزات نظامی چینی نیز ممکن است علاقه بین‌المللی بیشتری را جلب کند.
«با این حال، افزایش فروش تسلیحات لزوماً به نفوذ سیاسی بیشتر چین در خاورمیانه منجر نمی‌شود»، فان گفت. «چین روابط دوستانه‌ای با کشورهای سراسر منطقه دارد و ثبات منطقه برای منافع بلندمدت آن ضروری است.»
علی‌رغم همکاری دفاعی طولانی‌مدت چین با عربستان سعودی، پکن پیوندهای نزدیکی با تهران نیز حفظ می‌کند. دو کشور در سال ۲۰۲۱ به یک توافق مشارکت راهبردی بزرگ دست یافتند و چین تاکنون بزرگ‌ترین واردکننده نفت ایران است.
عمیر حیات‌مقدم، نماینده ارشد مجلس ایران، اخیراً به رسانه‌های محلی گفت که چین یکی از چهار کشوری بود که ایران به آن‌ها اجازه استفاده از تنگه هرمز را علی‌رغم محاصره جمهوری اسلامی داد؛ سه کشور دیگر عراق، هند و قطر بودند. به نظر می‌رسد انصارالله نیز گذرنامه مشابهی برای استفاده پکن از آبراه‌های راهبردی ارائه کرده است.
داده‌های حمل‌ونقل دریایی که در ماه ژوئیه توسط نیوزویک بررسی شد، ظاهراً عبور حداقل دو نفتکش بزرگ با پرچم چین از نقطه تنگ باب‌المندب را فقط ساعات پس از هدف قرار دادن دو کشتی سعودی توسط این گروه در دریای سرخ مجاور نشان می‌داد.
با این حال، در مورد علاقه انصارالله به زرادخانه پکن، فان استدلال کرد که «مقامات چینی صراحتاً اتهامات مبنی بر استفاده حوثی‌ها از قطعات با منشأ چینی برای ساخت موشک را رد کرده‌اند.»
مقامات چینی، از جمله شی فنگ، سفیر چین در ایالات متحده، در مصاحبه‌ای با نیوزویک در ماه مه، همچنین گزارش‌هایی را که نشان می‌داد آن‌ها در طول درگیری جاری به ایران سلاح تأمین می‌کنند، رد کرده‌اند.
در بیانیه‌ای که با نیوزویک به اشتراک گذاشته شد، لیو چانگ، سخنگوی سفارت چین، اظهار داشت که «چین رویکردی محتاطانه و مسئولانه را در قبال صادرات محصولات نظامی به طور مداوم حفظ کرده است.» و «بر اساس قوانین و مقررات کنترل صادرات ملی خود، و همچنین تعهدات بین‌المللی، چین نظارت سخت‌گیرانه‌ای بر اقلام دوکاربردی اعمال می‌کند»، او بیان کرد.
«در حال حاضر، درگیری‌ها در خاورمیانه طولانی‌مدت و تهدیدآمیز برای سرایت هستند؛ گفتگو و مذاکره تنها مسیر عملی برای حل‌وفصل است»، لیو گفت. «چین آماده است ارتباطات و گفتگو با کشورهای منطقه را تقویت کند. اولویت فوری جلوگیری از شعله‌ور شدن مجدد درگیری در خاورمیانه است که تنها رنج مردم منطقه را افزایش می‌دهد.»
«با راهنمایی ابتکارات و پیشنهادات مطرح‌شده توسط رئیس‌جمهور شی جین‌پینگ برای ترویج صلح و امنیت در خاورمیانه، و پایبندی به موضعی عینی و بی‌طرف، چین به کار در کنار همه احزاب ذی‌ربط برای کمک به بازگرداندن صلح به منطقه ادامه خواهد داد»، او افزود.
نیوزویک برای کسب نظر با نمایندگان عربستان سعودی و انصارالله نیز تماس گرفته است.
فان از سوی خود اعتراف کرد که «استفاده کشورهای درگیر در درگیری‌ها از سلاح‌های ساخت چین ممکن است چالش‌های دیپلماتیکی برای پکن ایجاد کند.» او همچنین تأکید کرد که چین بعید است پشتوانه خود را برای هیچ بازیگر فردی قرار دهد، زیرا تلاشی برای کاهش تنش می‌کند که می‌تواند بسیار سودآورتر از معاملات تسلیحاتی باشد.
«من معتقدم منافع چین در خاورمیانه فراتر از فروش تسلیحات است»، فان گفت. «ثبات منطقه، توسعه اقتصادی و همکاری با کشورهای سراسر منطقه برای پکن اهمیت بسیار بیشتری دارد.»
برای تماس با سردبیران نیوزویک در مورد این داستان: جیسون لیمون و آنتونی موری.