توطئه. اثر نیکولا گیلهوت. انتشارات بلکنپ؛ ۲۸۰ صفحه؛ ۳۲.۹۵ دلار و ۲۷.۹۵ پوند
تاریخ پنهان نظریه توطئه. اثر اندرو مک‌کنزی-مک‌هارگ. انتشارات دانشگاه پرینستون؛ ۶۹۶ صفحه؛ ۴۲.۹۵ دلار و ۳۵ پوند
ایلومیناتی. اثر مایکل تیلور. لیوریگت؛ ۴۴۸ صفحه؛ ۳۵ دلار. بودلی هد؛ ۲۵ پوند
جان اف. کندی جونیور در سال ۱۹۹۹ در سقوط هواپیما جان باخت. یا شاید نه؟ برخی آمریکایی‌ها اصرار دارند که او مرگ خود را جعل کرده و مخفیانه با دونالد ترامپ همکاری می‌کند تا «دولت عمیق» را شکست دهد. در ماه سپتامبر، مسافران قهرمان و کاپیتان زخمی مانع شدند که خلبان کمکی دیوانه‌وار یک جت پر از مسافر را به فرودگاه اصلی اسرائیل پرواز دهد. یا، همان‌طور که مفسران آنلاین پیشنهاد می‌کنند، همه آن‌ها شرکت‌کنندگان در یک «عملیات پرچم جعلی» بودند که توسط دولت اسرائیل طراحی شده بود.
نظریه‌های توطئه چیز جدیدی نیستند. بسیاری از افراد عموهایی دارند که پس از چند نوشیدنی حاضرند بحث کنند که فرود بر ماه جعلی بوده است، یا از کنار کسانی که تمام بدبختی‌های جهان را به گردن گروه‌های سایه‌دار می‌اندازند، عبور کرده‌اند. اما هرگز تعداد این نظریه‌ها به این سرعت، به این وسعت و—با توجه به اشتیاق رهبران سیاسی در سراسر جهان برای دامن زدن به نظریه‌های توطئه زمانی که به نفعشان باشد—به این ارتفاع نرسیده است. برای درک چرایی این موضوع، به سه کتاب جدید مراجعه کنید که نشان می‌دهند چگونه نظریه‌های توطئه در زمان‌های بی‌ثباتی اجتماعی شکوفا می‌شوند.
اندرو مک‌کنزی-مک‌هارگ، مورخ، می‌گوید دو ویژگی نظریه‌های توطئه را از شایعات معمولی یا تهمت‌ها متمایز می‌کند. اول، آن‌ها طرح‌هایی توسط قدرتمندان را فرض می‌کنند. مردم نظریه‌های توطئه را برای توضیح نیروهای پنهانی که جهان را شکل می‌دهند می‌سازند، نه مثلاً برای توضیح اینکه چرا ماشین ظرفشویی آن‌ها بین دندان‌های چنگال تمیز نمی‌کند. و دوم، آن‌ها «نه فقط به یک توطئه، بلکه به یک توطئه غیرموجود» اشاره دارند. واترگیت و ماجرای ایران-کنترا، برای مثال، موضوعات نادری برای نظریه‌پردازی هستند زیرا توطئه‌های واقعی بودند. (آن‌ها همچنین افشا و مجازات شدند.) در مقابل، نظریه‌های توطئه بر طرح‌های «پنهان» تمرکز دارند.
عبارت «نظریه توطئه» ممکن است اولین بار در سال ۱۸۶۳ در نیویورک تایمز در نامه‌ای که ادعای دخالت بیش از حد بریتانیا در امور آمریکا در طول جنگ داخلی را رد می‌کرد، ظاهر شده باشد. اما مفهوم آن بسیار قدیمی‌تر است. در قرن چهاردهم، یهودیان متهم شدند که با مسموم کردن چاه‌ها طاعون سیاه را پخش کرده‌اند. بسیاری از ساکنان لندن گفتند کاتولیک‌ها آتش‌سوزی بزرگ لندن در سال ۱۶۶۶ را آغاز کردند. «پروتکل‌های بزرگان صهیون»، که اولین بار در سال ۱۹۰۳ در روسیه منتشر شد، ادعا می‌کرد توطئه یهودیان برای سلطه جهانی را فاش کند. این نظریه‌ها در زمان‌های بی‌ثباتی اجتماعی ظهور کردند: جنگ‌ها، همه‌گیری‌ها و فروپاشی نظم امپراتوری قدیم. آن‌ها توضیحات ساده‌ای برای رویدادهای پیچیده ارائه دادند—و مقصری برای سرزنش یافتند.
مایکل تیلور، مورخ دیگر، در کتاب بسیار سرگرم‌کننده خود، «ایلومیناتی»، نمونه بارز این نوع نظریه توطئه را بررسی می‌کند. ایلومیناتی وجود داشتند، اما دور از آنکه گروهی قدرتمند از گردانندگان پشت پرده باشند، آن‌ها دسته‌ای از آدم‌های کتابیِ تفرقه‌انگیز بودند. این گروه در سال ۱۷۷۶ در باواریا تأسیس شد تا ارزش‌های روشنگری را گسترش دهد. آیا آن‌ها یک جامعه مخفی بودند؟ بله، اما جوامع مخفی در آن زمان در سراسر اروپا رواج داشتند. آیا آن‌ها می‌خواستند جامعه را اصلاح و آزاد کنند؟ بله، اما هیچ چیز ذاتاً شیطانی در این کار نیست.
مقامات باواریا پس از کمتر از یک دهه ایلومیناتی را منحل کردند، اما این گروه در تخیلات زنده ماند. در سال ۱۷۹۷، کشیش واکنش‌گرای فرانسوی به نام آگوستین باروئل، متفکرانی از جمله ولتر و دنیس دیدرو را متهم کرد که با کمک ماسونی‌ها و ایلومیناتی سعی در نابودی مسیحیت داشتند. او با صدای بلند اعلام کرد که وحشت انقلابی تجسم «هنرهای سیاه ایلومیسم» است. مانند بسیاری از نظریه‌پردازان توطئه، او شبکه‌ای از خیالات را حول هسته‌ای از حقیقت بافت: ایلومیناتی واقعاً گروهی مخفی بودند که مخالف سرکوب مذهبی بودند. اما این فاصله زیادی با طرح‌ریزی برای نابودی مسیحیت داشت.
در سال ۱۹۱۹، بیش از یک قرن بعد، نست وبستر نظریه باروئل را احیا کرد. نویسنده انگلیسی نوشت که «روش‌های شیطانی مورد استفاده ژاکوبن‌های فرانسه، که تحت تأثیر ایلومیناتی قرار داشتند، در روسیه با اثری وحشتناک تکرار شده است». او یک پیچ‌وتاب زننده اضافه کرد: «توطئه نژاد یهودی که احتمالاً از گلگتا آغاز شده بود»، همراه با ایلومیناتی، الهام‌بخش انقلاب‌های فرانسه و روسیه، قیام‌های ۱۸۴۸، کمون پاریس در ۱۸۷۱ و ظهور اتحادیه‌های کارگری بود. هرچند این سخنان دیوانه‌وار به نظر می‌رسد، حتی وینستون چرچیل نیز زمانی خواستار افشای «طرح‌های یهودیان بین‌المللی» شد.
حتی امروز، اگر عبارت «ایلومیناتی» را در هر پلتفرم رسانه‌های اجتماعی جستجو کنید، با سیلی از حماقت مواجه خواهید شد، بخش زیادی از آن یهودستیزانه است. در سال ۲۰۲۱، نظرسنجی از ۲۵,۰۰۰ نفر در ۲۴ کشور نشان داد که به طور میانگین، ۳۷٪ معتقد بودند «یک گروه واحد از مردم وجود دارد که مخفیانه رویدادها را کنترل کرده و جهان را با هم اداره می‌کنند». چرا این تعداد زیاد چنین حرف‌های بی‌اساسی را باور می‌کنند؟
نیکولا گیلهوت، دانشمند فرانسوی، در کتاب «توطئه» می‌نویسد که نظریه‌های توطئه «بازتاب یک نارضایتی اجتماعی پراکنده» و سرخوردگی از «گونه‌ای منسوخ از لیبرالیسم» هستند. اما ناامیدی لزوماً به توهم منجر نمی‌شود. بسیاری از مردم با سازماندهی و رأی دادن برای تغییر سیاسی تلاش می‌کنند، نه با انتشار پست‌هایی درباره نوشیدن خون کودکان توسط دموکرات‌ها (هسته اصلی نظریه توطئه کی‌انون که در دوره اول ریاست جمهوری آقای ترامپ رواج یافت).
آقای تیلور پیشنهاد می‌کند که مردم وسواس نسبت به ایلومیناتی—یا گروه بیرلبرگ، ماسونی‌ها، یهودیان یا هر توطئه‌گر خیالی دیگر که اغلب دارای قدرت‌های ماورایی حیله‌گری و سلطه دانسته می‌شوند—به این دلیل است که آن‌ها «ناتوان یا مایل نبوده‌اند بپذیرند که گاهی اوقات، رویدادها خارج از کنترل حتی شایسته‌ترین بازیگران هستند».
انقلاب‌ها، جنگ‌ها، همه‌گیری‌ها و بحران‌های اقتصادی به دلایل پیچیده‌ای رخ می‌دهند؛ بسیاری از مردم باور به واقعیتی برنامه‌ریزی‌شده را آسان‌تر و آرامش‌بخش‌تر از واقعیتی می‌دانند که عمدتاً توسط تصادف و اتفاقات پیش‌بینی‌نشده هدایت می‌شود. جای تعجب نیست که با فروپاشی نظم سیاسی پس از جنگ، مردم دوباره در نظریه‌های توطئه تسکین می‌یابند. یا شاید این دقیقاً همان چیزی است که موجودات خزنده‌ای می‌خواهند شما فکر کنید. ■
برای اطلاعات بیشتر درباره آخرین کتاب‌ها، فیلم‌ها، سریال‌های تلویزیونی، آلبوم‌ها و بحث‌ها، در خبرنامه هفتگی مخصوص مشترکین ما به نام «پیچش داستانی» (Plot Twist) ثبت‌نام کنید