به نظر می‌رسد تهدید طاعون روسیه تنها یک مانور تمرینی بوده است، اما درس مهمی برای آمادگی در برابر همه‌گیری‌ها داشت: اگر در برخی کشورها چیزی اشتباه پیش برود، انتظار نداشته باشید که آن‌ها صادقانه و شفاف عمل کنند.
چرا اهمیت دارد: بهترین طرح‌های پاسخ به شیوع، نیازمند اقدام فوری متمرکز بر عامل بیماری‌زای خاصی است که تهدید ایجاد کرده است. اما ممکن است این اطلاعات در ابتدای امر به راحتی در دسترس نباشد.
وضعیت فعلی: وقتی یک کارمند جوان آزمایشگاه در روسیه پس از ابتلا به ذات‌الریه به سرعت جان باخت، جهان بلافاصله با دو پرسش بنیادین روبرو شد: کدام عامل بیماری‌زا او را کشت و آیا در حال گسترش بود؟
- تاکنون به نظر می‌رسد پاسخ به پرسش دوم منفی است و پاسخ روسیه — که شامل قرنطینه در چندین مرکز پزشکی و پایش حدود ۲۰۰ نفر از افراد در تماس با این محقق بود — گسترش را مهار کرد، تا حدی که اصلاً تهدید واقعی وجود داشته باشد.
- اما تقریباً دو هفته پس از مرگ او، هنوز جهان نمی‌داند علت مرگ چه بوده و پاسخ روسیه بیشتر از اینکه پاسخ دهد، پرسش ایجاد کرده است.
- بسیاری از کارشناسان معتقدند روسیه می‌داند عامل بیماری‌زا چه بوده، اما بعید است که هرگز این اطلاعات را با سایر نقاط جهان به اشتراک بگذارد.
نگاه کلی: عوامل بیماری‌زای با پتانسیل همه‌گیری ممکن است منشاء طبیعی داشته باشند یا از آزمایشگاه سرچشمه بگیرند، چه به صورت عمدی و چه تصادفی. اما هر سه سناریوی منشاء، با این ریسک همراه است که کشور مبدأ نخواهد پذیرفت چه اتفاقی افتاده است.
- با در نظر گرفتن این ریسک، ایالات متحده باید آماده باشد تا بدون دریافت اطلاعات بلادرنگ در مورد ماهیت یا نحوه گسترش تهدیدات بیولوژیکی نوظهور، به آن‌ها پاسخ دهد.
- «ما فقط باید آماده مقابله با این نوع ناشناخته‌ها باشیم،» گفت جری پارکر، که در ابتدای دوره دوم ریاست جمهوری ترامپ به عنوان دستیار ویژه رئیس جمهور و مدیر ارشد زیست‌امنیت و پاسخ به همه‌گیری خدمت می‌کرد و اکنون معاون دانشکده سلامت جهانی یکپارچه (Global One Health) در دانشگاه تگزاس ای‌اند‌ام است.
خلاصه سریع: کارمندی که جان باخت، در «مؤسسه تحقیقات ضد طاعون سیبری و خاور دور» مشغول به کار بود و گزارش‌های اولیه مدعی بودند که او پس از یک حادثه آزمایشگاهی بر اثر طاعون ریوی جان باخته است.
- اما روسیه به سازمان جهانی بهداشت (WHO) اعلام کرد که اخیراً هیچ مورد طاعونی در منطقه ثبت نشده و کارشناسان می‌گویند جزئیات پیرامون مرگ او با یک مورد معمولی طاعون ریوی همخوانی ندارد.
- مقامات روسی همچنین به WHO گفتند که آزمایش‌های انجام شده روی افراد در تماس با کارمند، «هیچ عامل بیماری‌زای با تهدید بالایی» را نشان نداده و هیچ حادثه زیست‌امنیتی در آزمایشگاه رخ نداده است. با این حال، کارشناسان تقریباً به اتفاق آرا می‌گویند که نمی‌توان به صداقت مقامات روسی اعتماد کرد.
- اگرچه ممکن است توضیح کاملاً بی‌خطری وجود داشته باشد و ارتباط آزمایشگاهی کارمند صرفاً تصادفی باشد، اما کارشناسان نگران احتمال موقعیت بسیار شوم‌تری هستند: اینکه کارمند بر اثر کار روی سلاح‌های بیولوژیکی یا سایر پژوهش‌های آزمایشی توسط یک عامل بیماری‌زای مهندسی‌شده کشته شده باشد.
ارتباط احتمالی با پژوهش‌های پرخطر آزمایشگاهی، بحث درباره منشأ کووید-۱۹ را یادآوری کرد؛ بحثی که هنوز قطعی نیست اما ممکن است از فعالیت‌های آزمایشگاهی عملکردی‌افزا (gain-of-function) سرچشمه گرفته باشد.
- اگرچه چین به دلیل عدم شفافیت در مورد منشأ همه‌گیری کووید-۱۹ به شدت مورد انتقاد قرار گرفته است، اما دانشمندان چینی در نهایت توالی ژنتیکی ویروس را منتشر کردند و به محققان سراسر جهان امکان کار روی تست‌ها، درمان‌ها و واکسن‌ها را دادند.
- «در مقایسه با روسیه، چین مانند کتابی باز بود،» گفت جنیفر نوزو، مدیر مرکز همه‌گیری در دانشکده بهداشت عمومی دانشگاه براون.
نکته ضمنی: با تکثیر آزمایشگاه‌های پرخطر در سراسر جهان و ظهور هوش مصنوعی که امکان انجام چنین کارهایی را برای افراد بیشتری فراهم می‌کند، تهدیدات زیست‌امنیتی ناشی از حوادث آزمایشگاهی به ریسک بسیار بالاتری تبدیل شده است، گفت آشیش جا، هماهنگ‌کننده پاسخ کووید-۱۹ دولت بایدن و اکنون هم‌بنیان‌گذار BioRadarUSA.
- «ما شاهد حوادث یا نشت‌های آزمایشگاهی بیشتری خواهیم بود و در حال حاضر فقط امیدواریم و دعا می‌کنیم که هر جا این اتفاق افتاد، آن کشورها به موقع، باز و شفاف عمل کنند،» گفت جا. «این راهبرد خوبی نیست اگر هدف ما حفظ امنیت آمریکایی‌ها باشد.»
- جا گفت که ایالات متحده باید ائتلافی از کشورها را تشکیل دهد که مایل به اشتراک‌گذاری اطلاعات در صورت وقوع حادثه زیست‌امنیتی در مرزهای خود هستند، که می‌تواند فشاری بر کشورهای مردد برای پیوستن ایجاد کند.
- اما فراتر از آن، «ما باید به سمت دفاع بیولوژیکی حرکت کنیم،» او افزود. «فرض کردن و امیدوار بودن به اینکه همه چیز خوب پیش خواهد رفت چون همه گزارش می‌دهند، تلاشی پرخطر است.»
نظر کارشناسان: سایر کارشناسان نیز بر ضرورت دیپلماسی بین‌المللی بیشتر، به ویژه با رقبای ایالات متحده، و یافتن راه‌هایی برای ایجاد فشار بیشتر جهت گزارش‌دهی حوادث زیست‌امنیتی یا رویدادهایی که زنگ خطر را به صدا درمی‌آورند، تأکید کردند.
- «حتی وقتی چنین سردرگمی وجود دارد، باید نوعی وظیفه برای گزارش‌دهی باشد،» گفت پارکر.
- «این دقیقاً همان دلیلی است که چرا تلاش‌های دیپلماسی سلامت و علم برای ایالات متحده بسیار حیاتی است، زیرا پل‌هایی بین دانشمندان و میان آن‌ها ایجاد می‌کند تا بدانیم هر کدام روی چه چیزی کار می‌کنند و بفهمیم چه زمانی چیزی درست نیست،» گفت نوزو.
اما نکته اینجاست: دیپلماسی کافی نیست، زیرا در نهایت به همکاری وابسته است. همچنین نیاز به یک شبکه نظارت زیستی جهانی داریم که قادر به شناسایی حتی عوامل بیماری‌زای جدید باشد.
- به این ترتیب، حتی اگر کشور مبدأ اطلاعات را پنهان کند، جهان قادر خواهد بود گسترش عامل بیماری‌زا را تا حد امکان سریع ردیابی کند.
- «مسئله داشتن لایه‌های متعدد محافظتی ناقص است،» گفت نوزو.
جمع‌بندی نهایی: اگرچه بعید است که دقیقاً بفهمیم چند هفته پیش در روسیه چه اتفاقی افتاد، اما این حادثه یادآوری است که جهان به هماهنگی بهتر در مورد تهدیدات زیست‌امنیتی نیاز دارد — تهدیداتی که تقریباً قطعاً در راه هستند.