بروکسل/سنگاپور، ۹ اکتبر (رویترز) - انتظار می‌رفت تصمیم‌گیری چند دقیقه‌ای بیشتر طول نکشد. اما پس از نزدیک به سه سال بحث و گفت‌وگو، اعضای مرجع پیشرو جهان در زمینه تغییرات اقلیم هنوز نتوانسته‌اند بر سر زمان‌بندی انتشار آخرین بازبینی خود درباره علم روزِ سیاره رو به گرمایش به توافق برسند.
چنین ارزیابی‌هایی از سوی پنل بین‌الدولی تغییرات اقلیم (IPCC) طی سه دهه گذشته، مبنای هر توافق عمده اقلیمی سازمان ملل بوده است. اما بن‌بست بر سر تاریخ‌های انتشار ممکن است کشورها را در شرایطی قرار دهد که بدون اجماع درباره مسائل کلیدی – از جمله میزان بازگشت‌پذیری برخی از گرمایش جهانی – درباره فاز بعدی اقدام تصمیم بگیرند؛ این بر اساس مصاحبه با بیش از یک دوجین از دانشمندان فعلی و سابق IPCC، مذاکره‌کنندگان دولتی و ناظران جلسات به دست آمده است.
این اختلاف، شکاف‌های عمیق میان کشورهای ثروتمند صنعتی، اقتصادهای نوظهور بزرگ و کشورهای فقیرتر را درباره نحوه واکنش به دمای رو به افزایش سریع و میزان سهم هر کشور از این بار بازتاب می‌دهد.
روز دوشنبه، نمایندگان ۱۹۵ کشور عضو IPCC در آدیس آبابا، پایتخت اتیوپی، برای برگزاری نشست عمومی گرد هم می‌آیند؛ نشستی که بسیاری آن را آخرین شانس برای توافق بر تاریخ‌های انتشار پیش از مذاکرات اقلیمی سازمان ملل در نوامبر ۲۰۲۸ می‌دانند. در آن زمان قرار است دولت‌ها پیشرفت در دستیابی به اهداف توافقنامه تاریخی پاریس در سال ۲۰۱۵ را ارزیابی کنند.
برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد بارها اعلام کرده است که تلاش‌های جهانی برای محدود کردن گرمایش کافی نیست و برای جلوگیری از آب‌وهوای شدیدتر و فجایع ناشی از تغییرات اقلیم، کاهش سریع‌تر انتشارات ضروری است. دانشمندان گفته‌اند که تغییرات اقلیمی آتش‌سوزی‌های جنگلی را که این تابستان در سراسر اروپا شدت گرفت، تقویت کرده و احتمالاً در ریزش‌های سنگی و سیل‌های ناگهانی که صدها کشته در نپال و تبت چین بر جای گذاشت، نقش داشته است.
این احتمال که گزارش‌های IPCC به‌موقع برای مذاکرات اقلیمی ۲۰۲۸ آماده نشوند، ائتلافی از کشورهایی را که خواستار اقدامات قوی‌تر هستند، نگران کرده است. این گفت‌وگوها قرار است راهنمای تصمیم‌گیری‌ها درباره تأمین مالی اقلیم و اهداف ملی برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای باشد.
«دسترسی به آخرین و بهترین علم موجود ... امکان رویکردی عادلانه، منصفانه و مبتنی بر شواهد را برای پرداختن به بزرگ‌ترین چالش زمانه فراهم می‌کند، نه رویکردی که توسط کسانی هدایت شود که منافع ریشه‌دوانده‌شان با کاهش گازهای گلخانه‌ای در تضاد است»؛ این متن بیانیه‌ای است که ائتلاف بلندپروازی بالا قرار است روز جمعه منتشر کند.
این بیانیه که رویترز آن را دیده، بیش از ۳۰ کشور از جمله کشورهای اروپایی، آمریکای لاتین و جزیره‌های کوچک را امضا کرده‌اند.
IPCC خود پژوهش اصیل انجام نمی‌دهد. اما بازبینی‌های آن از دانش موجود جهان درباره تغییرات اقلیم – که هر پنج تا هفت سال یک‌بار منتشر می‌شود – نزد دولت‌ها وزن دارد، زیرا صدها کارشناس بین‌المللی آن را می‌نویسند و هر یک از کشورهای عضو آن را تأیید می‌کنند. یافته‌های IPCC به تعهدی در توافق پاریس برای تلاش جهت محدود کردن گرمایش جهانی به ۱.۵ درجه سانتی‌گراد بالاتر از سطح پیش‌صنعتی کمک کرد. گزارش‌های آن همچنین توسط دولت‌ها برای برنامه‌ریزی واکنش به تغییرات اقلیم استفاده می‌شود و در آرای دادگاه‌های بین‌المللی نیز به آن استناد شده است.
کشورهایی از جمله هند، کنیا، عربستان سعودی، روسیه و چین برای آماده‌سازی گزارش‌های بعدی IPCC زمان بیشتری می‌خواهند تا اطمینان حاصل شود که دانشمندان کشورهای کم‌برخوردار بتوانند مشارکت معناداری داشته باشند. آن‌ها می‌گویند برخی از این دانشمندان برای انتشار به‌موقع پژوهش‌های جدید خود با مشکل مواجه‌اند تا در گزارش‌ها گنجانده شود، یا نمی‌توانند از شغل اصلی خود مرخصی بگیرند تا بدون حقوق برای IPCC کار کنند.
جویس کیموتای، دانشمند اقلیم که نمایندگی کنیا را در IPCC بر عهده دارد، گفت: «اگر فرآیندی داشته باشید که بسیار سریع پیش برود ... شمولیت نخواهد داشت.»
«فیل در اتاق»
این بن‌بست – که در تاریخ IPCC بی‌سابقه است – در شرایطی رخ می‌دهد که این سازمان با فشار فزاینده دولت‌هایی مواجه است که از سیاست‌های اقلیمی انتقاد می‌کنند و می‌گویند این سیاست‌ها به رقابت‌پذیری صنعتی لطمه می‌زند یا توانایی اقتصادهای نوظهور را برای استفاده از سوخت‌های ارزان‌تر و آلاینده‌تر جهت تأمین نیازهای توسعه‌ای محدود می‌کند. ایالات متحده، بزرگ‌ترین تأمین‌کننده مالی IPCC، در ژانویه از این سازمان خارج شد.
IPCC قرار است سه گزارش کلیدی منتشر کند: یکی درباره میزان و علل تغییرات اقلیم، دیگری درباره آسیب‌پذیری‌ها و نحوه سازگاری کشورها، و سومی درباره گزینه‌های جلوگیری از بدتر شدن گرمایش. دانشمندانی که ریاست گروه‌های تهیه‌کننده این گزارش‌ها را بر عهده دارند، برنامه کاری را پیشنهاد کرده‌اند که بر اساس آن هر سه گزارش تا سپتامبر ۲۰۲۸ تأیید شوند.
روبرت ووتار، هم‌رئیس فرانسوی، گفت این پیشنهاد بر اساس حجم کاری پیش‌بینی‌شده و نه زمان‌بندی نشست ۲۰۲۸ سازمان ملل تنظیم شده است. او افزود زمان‌بندی گزارش‌ها معمولاً «در عرض چند دقیقه» تأیید می‌شود.
مخالفان پیشنهاد رؤسا می‌خواهند گزارش دوم و سوم به سال ۲۰۲۹ موکول شود و می‌گویند زمان‌بندی برای تحلیل هزاران مطالعه، توافق بر عبارت‌بندی و تکمیل بازبینی‌های کارشناسی و دولتی بسیار کوتاه است.
این اختلاف، تفرقه و بی‌اعتمادی را در سازمانی دامن می‌زند که قرار است با ارائه پایه‌ای علمی برای مذاکرات اقلیمی به کشورها در پل زدن بر شکاف‌ها کمک کند. ناظران پنج نشست پیشین IPCC از روزها بحث و جدل پرتنش سخن گفته‌اند.
شرکت‌کنندگان یکدیگر را به سیاسی‌کاری در کار IPCC متهم کرده‌اند.
برخی از کسانی که خواستار انتشار پیش از نشست ۲۰۲۸ هستند، اشاره می‌کنند که کشورهای عمده نفت‌خیز در میان پر صداترین حامیان زمان بیشتر هستند و آن‌ها را متهم می‌کنند که می‌کوشند از فشار برای کاهش سریع‌تر انتشار دی‌اکسید کربن فرار کنند.
لیزا شیپر، ویراستار IPCC از سوئد، گفت: «فیل در اتاق، سیاست است.»
او گفت برخی کشورها از این بحث به‌عنوان «تاکتیک فرسایشی» استفاده می‌کنند.
وزارت اقتصاد روسیه اعلام کرد قرار دادن این بحث در قالب رویارویی با تولیدکنندگان نفت، «تحریفی عمدی» است.
این وزارتخانه گفت تلاش‌ها برای هماهنگ کردن چرخه ارزیابی با مذاکرات سازمان ملل «پرسش‌های جدی درباره حفظ ماهیت مستقل IPCC را برمی‌انگیزد.» «در چنین شرایطی، این خطر وجود دارد که ارزیابی‌های علمی برای پیشبرد دستور کار از پیش تعیین‌شده سیاست اقلیمی مورد استفاده قرار گیرد.»
تیاگاراجان جایارامان، دانشمندی که نمایندگی هند را در IPCC بر عهده دارد، گفت پیشنهاد اینکه ارزش کار این نهاد تنها به مشارکت در مذاکرات ۲۰۲۸ سازمان ملل بستگی دارد، «کوتاه‌بینانه» است. نمایندگان عربستان سعودی و چین در نشست‌های پیشین استدلال‌های مشابهی مطرح کرده‌اند.
وزارت خارجه چین اعلام کرد نمایندگان این کشور با نگرشی سازنده در مذاکرات هفته آینده شرکت خواهند کرد.
این وزارتخانه گفت: «ما به‌طور فعال به توسعه سبز و کم‌کربن ادامه خواهیم داد و در حالی که به اهداف توسعه‌ای خود دست می‌یابیم، سهم بیشتری در واکنش جهانی به تغییرات اقلیم و بهبود حکمرانی اقلیم خواهیم داشت.»
دفتر رسانه‌ای دولت عربستان سعودی به پرسش‌های این گزارش پاسخی نداد.
عدالت و شمولیت
کشورهای در حال توسعه از دیرباز استدلال کرده‌اند که دیدگاه‌های آن‌ها به‌اندازه کافی در گزارش‌های IPCC بازتاب نمی‌یابد، زیرا تعداد کارشناسان مشارکت‌کننده آن‌ها کافی نیست و پژوهشگرانشان منابع کمتری برای انتشار مطالعات داوری‌شده همتایان دارند.
تیاگاراجان گفت نتیجه این است که مسائل «عدالت و شمولیت» در برخی موارد «به‌سادگی کنار گذاشته می‌شوند.»
او به‌عنوان نمونه، با آنچه به گفته او عدم توجه به سهم تاریخی کشورهای ثروتمند در گرمایش جهانی و نیازهای توسعه‌ای کشورهای فقیرتر در مدل‌هایی است که IPCC برای ارزیابی میزان احتمالی افزایش دما در سناریوهای مختلف انتشار استفاده می‌کند، مخالف است.
هند استدلال می‌کند کشورهایی که طی قرن‌ها با سوخت فسیلی ثروتمند شده‌اند باید بیشترین کاهش انتشار را داشته باشند. برخی کشورهای صنعتی می‌خواهند اقتصادهای نوظهور بزرگی مانند هند و چین – که اکنون در میان بزرگ‌ترین منتشرکنندگان جهان هستند – نیز کاهش‌های بلندپروازانه‌ای انجام دهند.
IPCC می‌گوید در حال اتخاذ اقداماتی برای فراگیرتر کردن ارزیابی‌هاست. اندکی بیش از نیمی از نویسندگان اصلی و ویراستاران انتخاب‌شده برای بازبینی بعدی از اقتصادهای در حال توسعه یا در حال گذار هستند.
جیم اسکیا، رئیس IPCC، در ژوئن گفت گزارش‌های بعدی برای نخستین‌بار شامل فصل‌هایی درباره تأمین مالی اقلیم و رسیدگی به آسیب‌های جبران‌ناپذیر وارد بر برخی کشورها خواهد بود؛ مسائلی که برای بسیاری از کشورهای در حال توسعه اهمیت دارند.
جوزف پخو، اقلیم‌شناس آزمایشگاه گواسپیس در اسلواکی که در کار خود از گزارش‌های IPCC استفاده می‌کند، گفت نگران است که اگر دولت‌ها ارزیابی به‌روزی برای مذاکرات ۲۰۲۸ سازمان ملل نداشته باشند، «فضا برای گزینش گزینشی و تحریف علم افزایش خواهد یافت.»
کشورهایی که در IPCC بر این زمان‌بندی اصرار می‌ورزند می‌گویند در غیر این صورت مذاکره‌کنندگان باید به گزارش‌های منتشرشده در سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۲ تکیه کنند. از آن زمان تاکنون تغییرات زیادی رخ داده است.
در سال ۲۰۲۴، دمای جهانی برای نخستین‌بار به‌طور میانگین بیش از ۱.۵ درجه سانتی‌گراد بالاتر از سطح پیش‌صنعتی بود. گزارش‌های بعدی تلاش خواهند کرد شکاف‌های دانش درباره این فراتر رفتن از حد را پر کنند، از جمله پیامدهای احتمالی مداخلاتی برای حذف دی‌اکسید کربن از جو.
یوری روخل، نویسنده IPCC از بلژیک، گفت نوشتن چنین ارزیابی‌هایی فایده‌ای ندارد اگر زمانی در دسترس نباشند که سیاست‌گذاران بتوانند از آن‌ها استفاده کنند.
او گفت: «اهمیت IPCC ... در این است که این ارزیابی‌های معتبر علمی مورد استفاده قرار می‌گیرند.»
به‌روزرسانی با اظهارنظر وزارت خارجه چین در بند ۲۵ تا ۲۶
گزارش از کیت ابنت در بروکسل و سودارشان وارادهان در سنگاپور؛ ویرایش از سوی الکساندرا زاویس