کورتیزول با تغییر نحوه همکاری شبکههای مغزی مربوط به احساسات و حافظه، خاطرات عاطفی را تقویت میکند.
استرس تمام خاطرات را به یک اندازه تقویت نمیکند. پژوهشهای جدید نشان میدهد که کورتیزول، هورمونی که در موقعیتهای پراسترس ترشح میشود، فعالیت مغز را به گونهای تغییر میدهد که خاطرات تجربیاتِ دارای شدت هیجانی بالا را تقویت میکند.
محققان دانشگاه ییل دریافتند که کورتیزول بر دو شبکه متمایز مغزی تأثیر میگذارد؛ یکی مرتبط با شدت هیجانی و دیگری مرتبط با شکلگیری حافظه. همچنین هماهنگی بین این دو شبکه را افزایش میدهد که توضیح دقیقتری از چگونگی تقویت خاطرات عاطفی توسط استرس ارائه میدهد.
«همه ما استرس را تجربه میکنیم و آزمایشگاه من علاقهمند به درک چگونگی مفید بودن استرس است»، به گفته الیزابت گلدفارب، نویسنده مسئول و استاد کمکی روانپزشکی در دانشکده پزشکی ییل و روانشناسی در دانشکده هنر و علوم.
دانشمندان از قبل میدانستند که استرس و کورتیزول میتوانند خاطرات عاطفی را در انسانها و جوندگان تقویت کنند. نواحی مغزی مانند آمیگدال (بادامچه) برای برخی از این اثرات ضروری هستند، اما نواحی منفرد مغز میتوانند همزمان در چندین فرآیند ذهنی شرکت کنند. این موضوع تعیین چگونگی تأثیر جداگانه کورتیزول بر فرآیندهای دخیل در تجربه چیزی به عنوان احساسی و ذخیره آن به عنوان یک خاطره ماندگار را دشوار کرده بود.
«تشکیل خاطرات برای تجربیات عاطفی شامل فرآیندهای متفاوتی در مغز است: اول، ادراک یک تجربه به عنوان احساسی یا شدید، و دوم، کدگذاری آن تجربه در حافظه بلندمدت»، گفت گلدفارب که عضو مؤسسه وو تسای (Wu Tsai Institute) دانشگاه ییل نیز هست؛ یک ابتکار پژوهشی بینرشتهای که شناخت را بررسی میکند.
فعالیت پنج ثانیهای مغز دو فرآیند را از هم جدا میکند
برای جداسازی این فرآیندها، محققان به شرکتکنندگان هیدروکورتیزون (که اثرات کورتیزول را تقلید میکند) یا دارونما دادند، پیش از اینکه آنها تصاویری را درون دستگاه تصویربرداری تشدید مغناطیسی کارکردی (fMRI) مشاهده کنند. شرکتکنندگان احساس خود نسبت به هر تصویر را ارزیابی کردند و محققان روز بعد حافظه آنها را نسبت به تصاویر آزمایش کردند.
هر فرد آزمایش را دو بار انجام داد، یک بار با هیدروکورتیزون و یک بار با دارونما. نه شرکتکنندگان و نه آزمایشگر نمیدانستند در هر جلسه کدام قرص داده شده است.
سپس محققان تحلیل کردند که بخشهای مختلف مغز چگونه در طول تماشای هر تصویر فردی، دورهای حدود پنج ثانیه، با هم کار کردند. fMRI تغییرات در جریان خون اکسیژندار را برای ارائه یک معیار غیرمستقیم از فعالیت مغز اندازهگیری میکند.
مطالعات اتصالات کارکردی معمولاً از چند دقیقه داده اسکن مغز برای بررسی میزان همگامی فعالیت در مناطق مختلف استفاده میکنند. در این مطالعه، محققان در عوض پرسیدند آیا الگوهای اتصال در طول یک آزمون واحد میتواند دو نتیجه متمایز را پیشبینی کند: اینکه یک تصویر چقدر از نظر هیجانی شدید بوده و آیا آن تصویر روز بعد به خاطر سپرده خواهد شد یا خیر.
هر دو پیشبینی موفق بودند. این امر به محققان اجازه داد تا شبکههای مغزی پویای متمایزی را شناسایی کنند که با شدت هیجانی و شکلگیری حافظه مرتبط هستند.
کورتیزول احساسات و حافظه را به طور متفاوتی بازآرایی میکند
سپس آنها بررسی کردند که کورتیزول چگونه بر هر شبکه تأثیر گذاشت.
کورتیزول شبکههای مرتبط با شدت هیجانی را سازگارتر و با مشارکت قویتر کرد. اثر آن بر شبکههای حافظه متفاوت بود: آن شبکهها برای محتوای عاطفی تخصصیتر شدند.
کورتیزول همچنین هماهنگی بین شبکههای احساس و حافظه را افزایش داد. این تغییرات در کنار هم به توضیح چگونگی بهبود حافظه برای تجربیات شدیداً هیجانی توسط کورتیزول کمک کردند.
یافتهها پیشنهاد میکنند که کورتیزول صرفاً فعالیت یک ناحیه خاص مغز را افزایش نمیدهد. بلکه نحوه عملکرد و تعامل چندین شبکه دخیل در احساسات و حافظه را تغییر میدهد.
استرس خاطرات شدیداً هیجانی را ترجیح میدهد
نتایج همچنین به توضیح دلیل اینکه چرا استرس گاهی اوقات میتواند حافظه را تقویت کند، کمک میکند. این مزیت مختص تجربیاتی بود که افراد آنها را از نظر هیجانی شدید یا معنادار یافتند.
«پاسخهای استرسی بنیاداً تطبیقی هستند و میتوانند به شما کمک کنند خاطرات قوی تشکیل دهید - اما این مختص تجربیاتی است که آنها را از نظر هیجانی شدید یا معنادار مییابید»، گفت گلدفارب. «این تا حدی مربوط به افزایش مشارکت شبکههایی است که شدت هیجانی را ردیابی میکنند. بنابراین، اگر تحت استرس هستید و سعی دارید چیز جدیدی یاد بگیرید، ممکن است کمککننده باشد که به عناصر هیجانانگیز یا احساسات قوی مرتبط با آنچه یاد میگیرید فکر کنید.»
مرجع: «مکانیسمهای مغزی پویا پشتیبانیکننده از خاطرات برجسته تحت کورتیزول» توسط یویه هوانگ، دیوید اوکانور، بیلی بی. هریس، راجیتا سینها، آر. تاد کونستبل و الیزابت وی. گلدفارب، ۱۰ دسامبر ۲۰۲۵، Science Advances.
DOI: 10.1126/sciadv.adz4143
این پژوهش توسط گرنتهای موسسه ملی سلامت (NIH) با شمارههای KL2TR001862 (برای E.V.G.) و K01AA027832 (برای E.V.G.) حمایت مالی شد.