آنچه باید از مجمع عمومی سازمان ملل، بزرگ‌ترین رویداد دیپلماسی جهان، انتظار داشت

رهبران جهان نگران نباشند؛ پله‌برقی بدنام سازمان ملل به‌موقع برای بزرگ‌ترین رویداد دیپلماتیک سال تعمیر شده است.

این مطلبی است که آنتونیو گوترش، دبیرکل در آستانه بازنشستگی سازمان ملل متحد، در آخرین کنفرانس مطبوعاتی خود پیش از برگزاری نشست مجمع عمومی این هفته به خبرنگاران اعلام کرد؛ رویدادی که صدها دیپلمات و رهبر جهان را به مقر سازمان ملل در نیویورک می‌کشاند.

سال گذشته، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، پس از نقص فنی پله‌برقی حامل وی در مسیر رسیدن به تالار مجمع عمومی، سازمان ملل را به خرابکاری متهم کرده بود. گوترش روز چهارشنبه اظهار داشت: «می‌توانم به شما اطمینان دهم که تدابیر بیشتری اتخاذ کرده‌ایم تا اطمینان حاصل شود ترددکنندگان هیچ‌گونه مشکل ناخوشایندی با پله‌برقی نداشته باشند.»

گذشته از چالش‌های تردد در راهروها، مجمع عمومی سازمان ملل وظایف سنگینی پیش رو دارد و شعار امسال «احیای اعتماد، مدیریت تحول: سازمان مللی کارآمد برای همگان» تعیین شده است. مجمع عمومی امسال در شرایطی آغاز می‌شود که علاوه بر خروج قریب‌الوقوع گوترش از این سمت در پایان سال، نگرانی‌ها درباره مدل‌های نوظهور هوش مصنوعی نیز بر روند نشست‌ها سایه افکنده است.

در ادامه نگاهی داریم به آنچه در جریان «مباحث عمومی» مجمع عمومی سازمان ملل متحد — جایی که رهبران و مقامات به نوبت از تریبون سنگی مشهور این نهاد سخنرانی خواهند کرد — از روز سه‌شنبه انتظار می‌رود.

حضور متراکم دیپلمات‌ها و رهبران جهان، مجمع عمومی را به موقعیتی بی‌نظیر برای برگزاری دیدارهای حاشیه‌ای تبدیل می‌کند. به گفته دو مقام آمریکایی به سی‌ان‌ان، ترامپ قرار است روز سه‌شنبه با رهبران کشورهای حوزه خلیج فارس دیدار کند تا در خصوص مرحله بعدی جنگ با ایران به تبادل نظر بپردازد.

همچنین یک منبع آگاه به سی‌ان‌ان خبر داد که طی هفته جاری نشستی در «سطح عالی» برای هیئت صلح مورد نظر ترامپ برگزار خواهد شد. این موضوع تقابل قابل‌توجهی را نشان می‌دهد، به‌ویژه با توجه به اینکه ترامپ زمانی پیشنهاد کرده بود این هیئت که برای نظارت بر بازسازی غزه طراحی شده است، «احتمالاً» می‌تواند در نهایت جایگزین سازمان ملل شود.

به گفته منابع دیپلماتیک، فرانسه نیز در نظر دارد در هفته جاری نشستی تکمیلی درباره راهکار دوکشوری برای مناقشه اسرائیل و فلسطین برگزار کند. فرانسه و شماری از دیگر کشورهای غربی در جریان نشست‌های سال گذشته مجمع عمومی، به رسمیت شناختن کشور فلسطین را اعلام کرده بودند.

ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، اعلام کرد که همانند سال گذشته دیداری با ترامپ در نیویورک خواهد داشت. این دیدار احتمالی پس از آن صورت می‌گیرد که استیو ویتکاف، نماینده ویژه ایالات متحده، و جرد کوشنر در اوایل ماه جاری دیدارهای جداگانه‌ای با زلنسکی در کی‌یف و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در مسکو انجام دادند. ترامپ در هفته‌های پس از این سفرها تنها با پوتین گفت‌وگو کرده است.

بر اساس گزارش رسانه‌های دولتی روسیه، سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، اعلام کرد که با مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، دیدار خواهد کرد.

مجمع عمومی سازمان ملل همچنین مکانی برای انعقاد یا رسمیت‌بخشی به توافق‌ها است. ماه‌ها پس از تهدید به الحاق گرینلند از طریق قوه قهریه، انتظار می‌رود ترامپ توافقنامه‌ای را که با دانمارک و گرینلند مذاکره شده به امضا برساند که «کنترل دائمی» امنیت گرینلند را به ایالات متحده واگذار می‌کند. هنوز مشخص نیست که این پیمان چه تفاوتی با ترتیبات فعلی خواهد داشت که حضور نظامی گسترده ایالات متحده را در این جزیره تضمین می‌کند.

سخنرانی‌هایی که از تریبون مجمع عمومی ایراد می‌شوند، اغلب به اندازه خود سخنرانان، به دلیل واکنش حضار مورد توجه قرار می‌گیرند. سال گذشته، هیئت‌های دیپلماتیک متعددی هنگام سخنرانی بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، سالن را ترک کردند. در سال ۲۰۱۸ نیز خنده نمایندگان حاضر سخنرانی ترامپ را هنگام تشریح دستاوردهای دولتش قطع کرد.

دانیل فورتی، رئیس بخش امور سازمان ملل در گروه بین‌المللی بحران (International Crisis Group)، به سی‌ان‌ان گفت که فهرست سخنرانان، لحن و جهت‌گیری مجمع امسال را مشخص خواهد کرد.

فورتی اظهار داشت: «اگرچه به نظر می‌رسد بیش از ۱۳۰ رئیس کشور یا دولت در این نشست حضور می‌یابند، اما از نظر سیگنال‌هایی که رهبران جهان به سازمان ملل مخابره می‌کنند، تصویری کاملاً ناهمگون و دوگانه شاهد خواهیم بود.»

یکی از پرسش‌های بزرگ این است که آیا شی جین‌پینگ، رهبر چین، حضوری غیرمنتظره در نیویورک خواهد داشت یا خیر. طبق برنامه، شی قرار است هم‌زمان با برگزاری مجمع عمومی، برای یک سفر رسمی به واشنگتن برود.

فورتی تصریح کرد: «اگر ترامپ و شی در واشنگتن دیدار کنند و هم‌زمان هر دو قدرت برتر جهان در دیپلماسی سازمان ملل در جریان هفته عالی‌رتبه مشارکت نداشته باشند، این رویداد دوگانگی بسیار دشواری برای این سازمان رقم خواهد زد.»

گوترش در پاسخ به پرسشی درباره برنامه سفر شی به خبرنگاران گفت هرچند «علاقه‌مند بود رئیس‌جمهور شی جین‌پینگ در جمع ما حضور داشته باشد»، اما «ماه گذشته دو بار» با او دیدار کرده و هیچ نگرانی از بابت تعهد رهبر چین به «نظم جهانی مبتنی بر چندجانبه‌گرایی با محوریت سازمان ملل» ندارد.

بر اساس فهرست مقدماتی، از دیگر سخنرانان شاخص می‌توان به لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا، رئیس‌جمهور برزیل، اشاره کرد که روز سه‌شنبه نخستین سخنران خواهد بود، و همچنین نتانیاهو که روز پنجشنبه سخنرانی می‌کند.

دلسی رودریگز، سرپرست ریاست‌جمهوری ونزوئلا، روز پنجشنبه نخستین حضور خود در سازمان ملل را رقم خواهد زد، در حالی که رئیس سابق وی، نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور پیشین ونزوئلا، در فاصله چند مایلی در بروکلین در زندان به سر می‌برد. انتظار می‌رود رودریگز پیش از سخنرانی خود با ترامپ دیدار کند.

محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین، برای سخنرانی در روز پنجشنبه پیش از نتانیاهو در جدول زمان‌بندی قرار گرفته است. با این حال، دولت ترامپ بار دیگر از اعطای روادید به عباس خودداری کرده است؛ بنابراین او به احتمال قریب‌به‌یقین از طریق ارتباط تصویری در مجمع سخنرانی خواهد کرد.

دولت آمریکا در حالی که صدور روادید برای مقامات فلسطینی را رد کرده، به «هیئت اصلی» ایران که احتمالاً مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، در رأس آن خواهد بود، اجازه سفر به نیویورک را داده است.

سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا روز پنجشنبه اعلام کرد: «مطابق با تعهدات کشور میزبان، هیئت اصلی حاکمیت ایران قادر خواهد بود در هفته عالی‌رتبه مجمع عمومی سازمان ملل متحد شرکت کند.»

این سخنگو افزود: «این هیئت مشمول محدودیت‌های تردد خواهد بود و طبق سیاست‌های تحریمی ما با ممنوعیت خرید کالاهای لوکس و سایر اقلام روبه‌رو خواهد شد. شمار اعضای این هیئت نسبت به سال گذشته کمتر است.»

سخنرانی پزشکیان در نیویورک، در شرایطی که کشورش درگیر رویارویی نظامی فعال با ایالات متحده است، رویدادی تقریباً بی‌سابقه به شمار می‌رود. نزدیک‌ترین نمونه تاریخی در عرصه بین‌المللی را می‌توان سفر سال ۱۹۷۷ انور سادات، رئیس‌جمهور مصر، به اسرائیل دانست، در حالی که دو کشور رسماً در وضعیت جنگی به سر می‌بردند؛ هرچند آن سفر نیز بخشی از یک روند صلح گسترده‌تر بود.

امسال سازمان ملل شاهد چند خداحافظی قابل توجه خواهد بود: امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، آخرین حضور خود در مجمع عمومی را تجربه می‌کند و گوترش نیز در آستانه ترک این منصب است.

به گفته فورتی، رقابت برای جانشینی گوترش تا پیش از پایان سال، دغدغه اصلی بسیاری از حاضران خواهد بود. دبیرکل کنونی «آخرین بازمانده از نسل پیشین رهبران معتقد به جهانی‌گرایی» به شمار می‌رود که بخش عمده‌ای از دوره تصدی ده‌ساله خود را بر تأمین مالی توسعه، تغییرات اقلیمی و آماده‌سازی سازمان ملل در برابر ظهور هوش مصنوعی متمرکز کرد.

موضوع اخیر برای دبیرکل در حال کناره‌گیری اهمیتی ویژه دارد؛ گوترش بیش از نیمی از آخرین نشست خبری خود را به مسئله هوش مصنوعی اختصاص داد.

گوترش به خبرنگاران گفت: «هوش مصنوعی بی‌تردید موضوعی محوری در گفت‌وگوهای من با رهبران جهان در هفته آینده خواهد بود و سازمان ملل در روزهای پیش رو به بررسی ایده‌ها و رویکردهای عملی در این زمینه ادامه خواهد داد.»

پس از چند هفته هشدار فاجعه‌بار درباره این فناوری، هوش مصنوعی در زمره مهم‌ترین مباحث مجمع عمومی امسال قرار گرفته است. روز دوشنبه، چهره‌های برجسته صنعت فناوری، دیپلمات‌ها و جوزف گوردون-لویت، بازیگر سرشناس، در همایشی با عنوان «همکاری دیجیتال» گرد هم می‌آیند. شورای امنیت نیز روز چهارشنبه نشستی درباره هوش مصنوعی برگزار می‌کند و ایالات متحده نیز در همان روز میزبانی رویدادی دیگر را بر عهده دارد.

به گفته فورتی، گوترش از سال ۲۰۲۱ صراحتاً در خصوص هوش مصنوعی موضع‌گیری کرده است و شاید تمرکز او بر این فناوری نوظهور به بهای کمرنگ شدن نقش سنتی وی در پیشبرد تلاش‌های حفظ صلح سازمان ملل تمام شده باشد.

وی افزود: «گوترش در قبال نقش سازمان ملل در زمینه صلح و امنیت بسیار محافظه‌کار و محتاط عمل کرده است. او قطعاً از اختیارات و مشروعیتی که سازمان ملل برای مداخله در فرایندهای صلح‌سازی دارد، حداکثر بهره‌برداری را نکرد.»

فورتی یادآور شد که آخرین سخنرانی دبیرکل، فرصتی برای او خواهد بود تا از کارنامه رهبری خود در سازمان ملل دفاع کند.

این کارشناس تصریح کرد: «شاید این سخنان با بی‌توجهی روبه‌رو شود، اما در بلندمدت ممکن است ارزیابی‌های مثبت‌تری درباره نحوه استقامت او در دورانی بسیار دشوار صورت گیرد.»

روز جمعه یک رای‌گیری غیررسمی (استراپل / straw poll) در شورای امنیت سازمان ملل برای تعیین جانشین گوترش برگزار شد و منابع مطلع به رویترز گفتند ربکا گرینسپن، معاون پیشین رئیس‌جمهور کاستاریکا، با اختلافی اندک پیشتاز است.

ایالات متحده هنوز به طور رسمی از هیچ گزینه‌ای حمایت نکرده است. با این حال، سخنگوی وزارت امور خارجه اعلام کرد نامزدها باید «به صورت علنی به اصلاحات مورد نظر ما متعهد شوند.»

آن‌ها اظهار داشتند: «هر دبیرکل جدیدی باید سازمان ملل را به مأموریت اصلی خود یعنی حفظ صلح و امنیت بین‌المللی بازگرداند، نه اینکه درگیر ایدئولوژی‌های غیرواقعی، سیاسی و افراطی (woke) شود که کارآمدی این نهاد را تضعیف کرده است.»

مجمع عمومی سال ۲۰۲۶ سازمان ملل را در وضعیت مالی باثبات‌تری نسبت به سال گذشته می‌یابد؛ زمانی که این سازمان با بحران شدید بودجه و تهدید ایالات متحده مبنی بر قطع کامل منابع مالی روبه‌رو بود.

به نظر می‌رسد دولت ترامپ دست‌کم در بخشی از رویکرد تردیدآمیز خود نسبت به سازمان ملل تجدید نظر کرده است. در آستانه مجمع عمومی، دولت آمریکا ۸۲۷ میلیون دلار از حق عضویت معوق خود را به سازمان ملل پرداخت کرد؛ رقمی که هرچند بخش اندکی از بدهی تقریباً ۴ میلیارد دلاری این کشور به سازمان ملل است، اما برای نهادی که در ماه ژانویه با «فروپاشی مالی قریب‌الوقوع» مواجه بود، مبلغ ناچیزی به شمار نمی‌رود.

با این حال، مجمع عمومی سازمان ملل روزبه‌روز بیشتر به تریبونی برای منتقدان تبدیل شده است تا لزوم و کارایی آن را زیر سؤال ببرند. سال گذشته، ترامپ به صراحت از حاضران در مجمع پرسید: «هدف سازمان ملل متحد چیست؟»

ترامپ اظهار داشت: «این نهاد ظرفیت بالقوه فوق‌العاده بالایی دارد، اما در عمل حتی به بخش عمده‌ای از این ظرفیت نزدیک هم نشده است. دست‌کم در حال حاضر، به نظر می‌رسد تمام کاری که انجام می‌دهند نوشتن بیانیه‌هایی با لحن بسیار تند است و هیچ‌گاه هم آن را پیگیری نمی‌کنند. این‌ها کلماتی پوچ هستند و واژه‌های توخالی نمی‌توانند جنگی را حل‌وفصل کنند.»

با وجود ابهامات پیرامون مشروعیت سازمان ملل و انزوای فزاینده آن، فورتی تأکید دارد که سازمان ملل متحد همچنان نهادی حیاتی و حائز اهمیت است.

این کارشناس ارشد گفت: «در این برهه از مناسبات جهانی که بیش از دهه‌های گذشته شاهد جنگ و درگیری هستیم... همگان همچنان به مکانی برای گرد هم آمدن، کاهش تنش‌ها و تبیین قواعد مشترک نیازمندند. و صادقانه بگویم، سازمان ملل تنها نهادی است که مشروعیت، مجوزهای قانونی و توان گردهم‌آوردن تمامی کشورهای جهان را برای مقابله عملی با این چالش‌ها داراست.»