ابوظبی، امارات متحده عربی — به گفته مقامات منطقهای، کشورهای حاشیه خلیج فارس در مواجهه با جنگ بیپایان ایالات متحده علیه ایران — جنگی که این کشورها در آن بار اصلی حملات تلافیجویانه تهران را به دوش کشیدهاند — در حال تقویت سامانههای دفاعی مستقل خود و یافتن مسیرهایی برای دورزدن تنگه هرمز هستند.
در شرایطی که دولت ترامپ میکوشد نوعی محاصره فلجکننده اقتصادی را بر ایران تحمیل کند — تاکتیکی که پیشینه چندانی از موفقیت ندارد — مقامات امارات متحده عربی و قطر در کنفرانسی که این هفته در ابوظبی برگزار شد تأکید کردند که «خودمختاری راهبردی» برای کشورهای حوزه خلیج فارس امری حیاتی است.
این کشورها که دیرزمانی است به ایالات متحده بهعنوان شریک اصلی امنیتی خود متکی بودهاند، از ماه فوریه و پس از آنکه هدف حملات موشکی و پهپادی ایران قرار گرفتند، روابط خود را تنوع بخشیده و برای دریافت کمکهای نظامی به کشورهایی نظیر کره جنوبی، اوکراین و ترکیه روی آوردهاند.
انور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رئیس کشور امارات، در این باره اظهار داشت: «خودمختاری راهبردی به معنای انزوای راهبردی نیست. شراکتهای دیرینه و مورد اعتماد ما، بهویژه با ایالات متحده، همچنان بخش اساسی از امنیت ما و منبع مهم قدرت به شمار میروند. این دو مکمل یکدیگرند، نه در تضاد با هم.»
قرقاش که در مجمع «هیلی» در ابوظبی، پایتخت امارات سخن میگفت، تصریح کرد که ایران «همچنان همسایه ماست و در مقطعی ناگزیر خواهیم بود راهی برای بازسازی آنچه قابل ترمیم است بیابیم.»
وی افزود: «جغرافیا هیچ گزینهای جز تعامل پیش روی ما نمیگذارد. اما باید میان بازسازی یک رابطه ضروری و کارکردی با ایران و احیای اعتمادی که از دست رفته است، تمایز روشنی قائل شویم. اولی ضروری است، ولی دومی بهمراتب دشوارتر خواهد بود.»
بندبازی دشوار واشینگتن
سخنان قرقاش و دیگر مقامات نشاندهنده توازن ظریف و پیچیدهای است که واشینگتن با آن دستبهگریبان است؛ چرا که میکوشد بدون آسیبرساندن به نزدیکترین همسایگان ایران که اقتصاد و جمعیتشان پیوند ناگسستنی با این کشور دارد، حداکثر فشار اقتصادی را بر تهران وارد آورد.
در هفتههای اخیر، آمریکا و ایران حملات محدودی را علیه یکدیگر انجام دادهاند؛ ارتش آمریکا روز شنبه اعلام کرد پس از شلیک موشک از سوی ایران بهسوی دو شناور نیروی دریایی این کشور، سه نفتکش ایرانی را هدف قرار داده است که یکی از آنها در نزدیکی جزیره خارگ، پایانه اصلی صادرات نفت ایران، واقع شده بود.
دولت ترامپ اعلام کرده است که اجرای یک کارزار نظامی گسترده جدید بعید به نظر میرسد و ترجیح رئیسجمهور استفاده از محاصره دریایی و اعمال مجموعهای از تحریمها بهمنظور کسب اهرم فشار به امید امتیازگیری از جمله توافق برای بازگشایی تنگه هرمز است.
با این حال، کارشناسان در اینباره که فشارهای اقتصادی آمریکا بتواند حکومت ایران را وادار به تسلیم کند ابراز تردید کردهاند.
مقامات ایرانی ضمن اذعان به دشواریهای ناشی از تحریمهای اخیر بر اقتصاد کشور، به جای ابراز تمایل به مذاکره، بر شدت حملات و لفاظیهای تند خود افزودهاند.
ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت امور خارجه قطر و مشاور محمد بن عبدالرحمن آل ثانی نخستوزیر این کشور، روز دوشنبه اظهار داشت که تهدید اصلی پیش روی منطقه «عادیسازی» این بحران است.
او در این مجمع گفت: «این وضعیت دیگر بهعنوان بحرانی مقطعی با نقطه آغاز و پایان مشخص نگریسته نمیشود، بلکه بهطور فزایندهای همچون یک وضعیت عادی جدید تلقی میگردد.»
وی افزود که «عملیات طرد اقتصادی» (Economic Outcast) — رژیم تحریمی جدیدی که ماه گذشته از سوی دولت ترامپ اعلام شد — ممکن است نتیجهبخش نباشد، چرا که حکومت ایران سالها در برابر تحریمها مقاومت کرده و فشارهای جدید حتی میتواند به انسجام و وحدت ملی بیشتر در این کشور منجر شود.
الانصاری درباره پایان دادن به جنگ گفت که «مسئله روایتها» نیز در میان است، چرا که «اگر روایت طرف مقابل پیروز شود، آنها از دیدگاه راهبردی شکستخورده محسوب میشوند... بنابراین ادامه درگیری برای آنها منطقیتر به نظر میرسد.»
وی تصریح کرد در شرایط کنونی به نظر میرسد نه آمریکا و اسرائیل و نه ایران حاضر نیستند بهعنوان بازنده شناخته شوند و همین امر مانعی اساسی در مسیر دستیابی به «نتیجهای مطلوب برای دو طرف» بهمنظور اعلام پایان جنگ به وجود آورده است.
الانصاری در همین راستا افزود: «حضور نیروهای بینالمللی در منطقه و برخورداری از ائتلاف راهبردی با ایالات متحده بسیار مهم است، اما کافی نیست. خودکفایی در عرصه امنیتی تنها راه پیشرو است.»
مقامات و کارشناسان حاضر در این نشست خاطرنشان کردند که این جنگ نقش کلیدی منطقه خلیج فارس در اقتصاد جهان را برجسته کرده و توقیف و جلوگیری از تردد کشتیهای باری در تنگه هرمز، افزایش جهانی قیمت مواد غذایی، سوخت و کود شیمیایی را به همراه داشته است.
مقامات امارات، عربستان سعودی و عمان توانستهاند با استفاده از بنادر خارج از تنگه هرمز، به صادرات نفت و واردات کالاهای دیگر ادامه دهند.
با این حال، کشورهایی نظیر کویت، قطر و بحرین به دلیل نداشتن مرزهای خاکی مناسب برای دورزدن تنگه هرمز، آسیبهای شدیدتری را متحمل شدهاند.
الانصاری اشاره کرد که ایران تنها با پرتاب یک پهپاد موفق شد حدود ۷۰ درصد از ظرفیت تأمین گاز طبیعی مایع (LNG) قطر را از مدار خارج کند — مقداری که معادل ۲۰ درصد از کل عرضه الانجی در جهان است.
محدودیتهای قدرت دریایی
دریادار بازنشسته جان دبلیو. «فازی» میلر، فرمانده پیشین ستاد فرماندهی مرکزی نیروهای دریایی آمریکا و ناوگان پنجم دریایی، اظهار داشت یکی از بزرگترین درسهای این جنگ تاکنون «محدودیتهای قدرت دریایی» بوده است.
وی تصریح کرد با وجود موفقیتهای نیروی دریایی آمریکا در انهدام اهداف گسترده ایران در ساحل و دریا، «موشکهای بالستیک، پهپادها و موشکهای کروز همچنان راه خود را از داخل ایران به سوی تنگه هرمز پیدا میکنند.»
میلر با مقایسه این وضعیت با دزدان دریایی سومالی که با قایقهای کوچک کشتیهای عظیم تجاری را توقیف کرده و با گروگانگیری درخواست باج میکردند، گفت: «بهرغم موفقیتهایی که شاهد بودهایم، درمییابیم که محدودیتهایی نیز وجود دارد.»
وی افزود: «از منظر نظامی، ما باید با ارزیابی شرایط به راهحلهای ممکن بیندیشیم»، و یادآور شد که این تهدید نه تنها در تنگه هرمز، بلکه در تنگه بابالمندب نیز که هدف حملات فزاینده شبهنظامیان حوثی قرار دارد، برقرار است.