دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، ادعا کرده است که جنگ او با ایران به رهبری «بسیار منطقی»، «بسیار متفاوت» و «بسیار معقولتر» در تهران منجر شده است. اما ارتقای شش تندرو به مناصب امنیتی ارشد در این هفته نشان میدهد که فرماندهی جدید جمهوری اسلامی نه میانهرو است و نه تمایلی به سازش دارد.
مردانی که اکنون در حال صعود در نهاد امنیتی هستند، دوران کاری خود را صرف مقابله با دشمنان خارجی و سرکوب مخالفان داخلی کردهاند.
اعلام این انتصابات ارشد، که ظاهراً توسط رهبر معظم مجتبی خامنهای در روز دوشنبه انجام شد، پس از معرفی رئیس جدید شورای عالی امنیت ملی، محسن رضایی، یک روز قبل صورت گرفت.
کارشناسان میگویند این تغییرات نشاندهنده تغییر رویکرد در مقایسه با لحن محتاطانهتر دوران پدر مجتبی، علی خامنهای، که تا زمان ترور توسط اسرائیل در آغاز جنگ، رهبر معظم بود، است.
این رویکرد هم نسبت به دشمنان خارجی تهاجمیتر است و هم نسبت به مخالفان داخلی هوشیارتر.
حمیدرضا عزیزی از مؤسسه کلینگندیل، اندیشکدهای در هلند، میگوید دو اولویت موازی وجود دارد: آمادهسازی دولت برای محیط خارجی تقابلیتر و امنیتیسازی بیشتر عرصه داخلی.
عزیزی به CNN گفت: «تأکید بر عملیات تهاجمی، فرماندهی یکپارچه و تصمیمگیری سریعتر نشان میدهد که رهبری میخواهد از رویکرد سنتی محتاطانه علی خامنهای در قبال بازدارندگی به چیزی که میتوان آن را بازدارندگی تهاجمی توصیف کرد، حرکت کند.»
به گفته سعید گلکار، دانشیار علوم سیاسی دانشگاه تنسی در چاتانوگا، بیشتر انتصابشدگان سابقه کار در اطلاعات دارند.
او به CNN گفت: «تصویری که ما میبینیم حرکت جمهوری اسلامی به سمت یک رژیم بوروکراتیک تحت سلطه امنیت است.»
بازآرایی، مواضع «حداکثری و تندروانه» کنونی رژیم را تقویت میکند، به گفته مؤسسه مطالعات جنگ، اندیشکدهای مستقر در واشنگتن، «از جمله کنترل مطلق ایران بر تنگه هرمز، خروج نیروهای آمریکایی از منطقه و توسعه برنامه هستهای ایران.»
رضایی مدتهاست که خواستار مقاومت در برابر ایالات متحده بوده و در عین حال جایی برای مذاکره قائل است.
او در ماه مارس هشدار داد که «اگر ایالات متحده به زیرساختهای برق ایران حمله کند، این بار معادله «چشم در برابر چشم» نخواهد بود؛ بلکه سر، دستها و پاها در برابر یک چشم خواهد بود.»
و ماه گذشته ادعا کرد: «ایالات متحده به دام افتاده است، در دام ایران افتاده است، اما ما رهایش نخواهیم کرد.»
هدف قرار دادن ترامپ از طریق صندوق رأی
سینا عظودی، استادیار سیاست خاورمیانه در دانشگاه جورج واشنگتن، گفت که رضایی به جناحی از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) تعلق دارد که معتقد است «تنها راه کسب امتیاز از آمریکا ادامه جنگ، اعمال فشار بر آمریکا و وارد کردن درد مداوم به دونالد ترامپ است.»
عظودی به CNN گفت که ارتقای او به راهبرد کلی ایران برای طولانیکردن درگیری با آمریکا و اطمینان از شکست متحدان ترامپ در انتخابات میاندورهای کمک میکند.
به گفته ولی نصر، نویسنده کتاب «راهبرد کلان ایران»، «رهبری کنونی در تهران بسیار ریسکپذیرتر است.»
به گفته نصر، آن رهبری معتقد است که پاسخ «ضعیف» ایران به کشته شدن توسط آمریکا در سال ۲۰۲۰ قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس ایران، یکی از دلایلی بود که ترامپ در دوره دوم ریاستجمهوری خود فشار را افزایش داد.
سلیمانی در پایان دوره اول ریاستجمهوری ترامپ با موشک آمریکایی در بغداد هدف قرار گرفت. ایران با وجود لفاظیهای خشمگینانه، تلافی مستقیم نکرد.
دنی سیترینوویچ، تحلیلگر اسرائیلی و ناظر امور ایران، میگوید این گروه جدید از رهبران بیشتر مایل به استفاده از «قابلیتهای نظامی خود ایران به طور مستقیم و به چالش کشیدن مخالفان بدون همان سطح از خویشتنداری» هستند.
سیترینوویچ در X پست کرد: «این تغییر باید به ویژه در مورد مسئله هستهای نگرانکننده باشد. تعداد قابل توجهی از صداها در داخل ایران بر این باورند که راهبرد علی خامنهای برای حفظ یک «وضعیت معلق» استراتژیک – اجتناب از هر دو تشدید و حل و فصل – در نهایت ایران را بیش از آنکه محافظت کند، تضعیف کرد.»
راهبرد امنیت داخلی «دانهدانه»
یکی از انتصابات جدید، یک چهره اطلاعاتی کهنهکار را به عنوان رئیس بسیج، که تحت کنترل سپاه است و در سرکوب وحشیانه اعتراضات ژانویه نقش پررنگی داشت، بازمیگرداند.
سینا توسی، همکار ارشد مرکز سیاست بینالملل، در X نوشت: حسین طائب – از متحدان نزدیک مجتبی خامنهای – «در دوران تصدی خود به عنوان رئیس اطلاعات سپاه، چهرهای به ویژه جنجالی و تفرقهانگیز بود و ارتباط نزدیکی با سرکوب مخالفان توسط دستگاه امنیتی تندرو داشت.»
ایالات متحده طائب را در سال ۲۰۱۰ به دلیل نقشش در سرکوب اعتراضات سال قبل، که پس از انتخاباتی که به طور گسترده تقلبی تلقی میشد، تحریم کرد.
توسی گفت: مأموریت جدید او «خواستار تقویت «شبکه اطلاعات عمومی» بسیج، بهرهبرداری از فناوریهای مدرن و گسترش سازماندهی محلهای» این شبهنظامی است.
بابک وحدت، محقق مستقل، به گفته او، این به معنای «تلاشی برای دانهدانهتر کردن اطلاعات و امنیت داخلی است: فشار دادن جمعآوری، شناسایی و هشدار اولیه به عمق محلهها، شبکههای اجتماعی محلی و مساجد.»
او افزود: این امر قابل توجه است «پس از جنگی که در آن نفوذ، شبکههای پنهان، خرابکاری و شکستهای اطلاعاتی به یکی از جدیترین آسیبپذیریهای جمهوری اسلامی تبدیل شد.»
به گفته گلکار، تا حدی، این انتصابات میتواند تلاشی از سوی خامنهای – که از زمان انتخاب به عنوان رهبر معظم در ماه مارس مستقیماً دیده یا شنیده نشده است – برای «نشاندن متحدان در موقعیتهای تأثیرگذار در صورت افزایش فشارهای اقتصادی و بروز قیام عمومی دیگر» باشد.
با توجه به غیبت طولانی او از دید عموم، تحلیلگران مطمئن نیستند که خامنهای واقعاً معمار این چیدمان جدید باشد.
عزیزی به CNN گفت: اما ترکیب طائب، رضایی، احمد وحیدی – اکنون فرمانده سپاه – و دیگر کهنهسربازان امنیتی «نشاندهنده رهبری است که به طور فزایندهای بر چهرههای باتجربه اطلاعاتی و نظامی برای تحکیم نظام پس از جنگ تکیه میکند.»
«این یک گسست کامل از رویکرد علی خامنهای نیست، اما قطعاً نسخهای سختتر و به صراحت تقابلیتر از آن را نشان میدهد.»
آیدا کریمی از CNN در تهیه این مقاله مشارکت داشته است.