دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در حالی از حمله جدید به ایران خودداری کرد که میانجیها در طرحی برای بازگشایی تنگه راهبردی هرمز پیشرفت تازهای داشتند و برخی کشورهای خلیج فارس از او خواستند گفتگو با تهران را دنبال کند. منابع آگاه از این موضوع خبر دادند.
اعلام ناگهانی ترامپ در شبکههای اجتماعی که اوایل روز یکشنبه به وقت خاورمیانه منتشر شد و در آن گفت حملات را لغو کرده است، تنشها بین آمریکا و ایران را کاهش داد، دستکم برای لحظهای.
این چرخش، تازهترین نمونه از رفتار رئیسجمهور بود که بین تهدیدهای جدی علیه تهران و ادعاهای آرامشبخش درباره نزدیک بودن توافق صلح در نوسان است.
میانجیهای منطقهای تلاش کردهاند آمریکا و ایران را به آتشبس جدیدی ترغیب کنند. میانجیهای قطری روز شنبه پیشنهاد تازهای برای بازگشایی تنگه هرمز به ایران ارائه کردند. دیپلماتهای ایرانی واکنش مثبتی به آن نشان دادند و میانجیها گفتند که این امر امیدواریها را برای نزدیک بودن مصالحه افزایش داده است.
یک دیپلمات ایرانی تأیید کرد که تهران آمادگی خود را برای بررسی پیشنهاد میانجیها اعلام کرده است، هرچند مشخص نیست که ایران در نهایت با آن موافقت خواهد کرد.
این پیشنهاد الگوهای ترافیکی جدیدی برای کشتیهایی که از تنگه عبور میکنند ایجاد میکند؛ تنگهای که از شمال با ایران و از جنوب با عمان همسایه است. ایران هفته گذشته اصرار داشت که بر حداقل بخشی از هر دو مسیر عبور از تنگه کنترل داشته باشد؛ تنگهای که معمولاً ۲۰ درصد تجارت جهانی نفت از آن عبور میکند.
روز یکشنبه مشخص نبود که این پیشنهاد جدید چگونه به موضوع اصلی اختلاف، یعنی تمایل اعلامشده ایران به دریافت هزینه یا عوارض از کشتیهای عبوری از تنگه، که آمریکا به شدت با آن مخالف است، میپردازد.
مقامات منطقهای گفتند دیپلماتهای ایرانی روز جمعه نیز ایدههای تازهای برای بازگشایی این آبراه راهبردی و لغو تحریمهای نفتی علیه کشورشان ارائه کردند.
تنها چند ساعت پیش از اعلام ترامپ، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، با رئیسجمهور آمریکا تماس گرفت و خواستار گفتگو برای کاهش تنش در منطقه شد. این خبر به نقل از رسانه دولتی عربستان و مقامات سعودی آگاه از موضوع منتشر شده است.
دولت سعودی روز یکشنبه اعلام کرد: «چنین تلاشهایی زمینه را برای راهحلهای دیپلماتیک فراهم میکند که نتایج مثبتی به همراه دارد، امنیت و ثبات منطقه را حفظ میکند و از لغزیدن به سمت درگیری گستردهتری که پیامدهایی برای امنیت و ثبات منطقهای و بینالمللی دارد، جلوگیری میکند.»
به گفته مقامات آگاه، ولیعهد همچنین خواستار شفافیت درباره راهبرد آمریکا در قبال ایران و حملات برنامهریزیشده شد.
در پشت صحنه، کشورهای خلیج فارس از آنچه که فقدان راهبرد روشن از سوی آمریکا میدانند، ناراضی هستند؛ زیرا جنگ ادامه دارد و سرزمینهای آنها در معرض حملات مکرر ایران قرار دارد. مقامات گفتهاند که متحدان خلیج فارس در هفتههای اخیر از آمریکا خواستهاند سامانههای رهگیری هوایی بیشتری در اختیارشان بگذارد و تضمینهای مستمر بدهد که ارتش آمریکا در صورت ادامه درگیریهای تلافیجویانه از آنها محافظت خواهد کرد.
روز شنبه، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، با همتایان خود در چند کشور از جمله عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان گفتگو کرد. به گفته بیانیهای که وزارت امور خارجه ایران منتشر کرد، او به وزیران گفت که اگر آمریکا یا اسرائیل حمله کنند، تهران برای دفاع از خود واکنش قوی نشان خواهد داد و واشنگتن عواقب آن را خواهد دید.
همه کشورهای خلیج فارس خواستار کاهش تنش نیستند. برخی مانند امارات متحده عربی در روزهای اخیر از ترامپ خواستهاند اقدام قاطعتری علیه ایران انجام دهد. مقامات ارشد خلیج فارس که از این گفتگوها مطلع هستند، گفتهاند که این مقامات معتقدند سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران تا زمانی که آمریکا تنش را افزایش ندهد، کنترل تنگه را به دست نگیرد و شاید عملیات زمینی را در نظر نگیرد، کوتاه نخواهد آمد.
در همین حال، عربستان سعودی به طور مداوم طرفدار کاهش تنش بوده است. این پادشاهی قبلاً تلاش نظامی آمریکا برای بازگشایی تنگه هرمز را مسدود کرده بود که منجر به شکاف دیپلماتیک گستردهای بین دو کشور شد. عربستان سعودی در نهایت عقبنشینی کرد، اما مقامات آمریکایی در آن زمان گفتند که آسیب به روابط به این راحتی ترمیم نخواهد شد.
در حالی که افزایش تنش از سوی آمریکا همچنان محتمل است، مقامات اسرائیلی درک کردهاند که ترامپ توافق را به بازگشت به جنگ تمامعیار ترجیح میدهد؛ جنگی که برای کشورهای خاورمیانه پرهزینه خواهد بود. یک منبع آگاه از موضوع این مطلب را بیان کرد.
نظرسنجیها نشان میدهد که جنگ با ایران در آمریکا بسیار نامحبوب است و به شانس جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای نوامبر لطمه میزند.
به گفته دیپلمات ایرانی، مقامات ایران از آسیبپذیری سیاسی ترامپ آگاه هستند و در صورت لزوم به دنبال بهرهبرداری از آن هستند. این دیپلمات گفت که اگر دیپلماسی شکست بخورد، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی حتی اگر آمریکا حمله نکند، حملات پیشدستانه را در نظر دارد.
دنی سیترینوویچ، مقام سابق اطلاعات نظامی اسرائیل و اکنون پژوهشگر ارشد مؤسسه مطالعات امنیت ملی در تلآویو، گفت: در حالی که اسرائیل در تأثیرگذاری بر ترامپ برای آغاز جنگ در ۲۸ فوریه با وجود هشدارهای خلیج فارس، دست بالا را داشت، اکنون وضعیت تغییر کرده است. او گفت که کشورهای خلیج فارس اکنون نفوذ بیشتری بر رئیسجمهور دارند، در حالی که نفوذ بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در حال کاهش است.
سیترینوویچ با اشاره به کشورهای خلیج فارس مانند عربستان سعودی و قطر گفت: «آنها اساساً ثبات را بر هر چیز دیگری ترجیح میدهند.»
سیترینوویچ گفت: «همه میدانند که اگر زیرساختهای ایران مورد حمله قرار گیرد، چه اتفاقی خواهد افتاد؛ آنها به زیرساختهای کشورهای خلیج فارس حمله خواهند کرد. آنها این درک را به ویژه در میان کشورهای خلیج فارس ایجاد کردهاند که اگر چنین اتفاقی بیفتد، بهای سنگینی باید پرداخت شود.»