نکات کلیدی
- جهان در آستانه عصر سوم موشکی قرار دارد و تسلیحات بالستیک متعارف با سرعتی بیسابقه در پی استقرار گسترده و تغییردهنده میدان نبرد در ایران و اوکراین در حال گسترش هستند.
- استفاده ایران و روسیه از موشکهای بالستیک به زیرساختهای حیاتی آسیب رسانده و منجر به کمبود رهگیرها شده است، به طوری که تنها ایران از زمان آغاز درگیری حدود ۲۰۰۰ موشک شلیک کرده است.
- گسترش موشکهای بالستیک به این معنی است که کشورهای بیشتری میتوانند در فواصل دور تهدیدات نظامی و اقتصادی قابل توجهی ایجاد کنند، که این امر به کشورها اهرم فشار جدیدی میدهد و ایالات متحده را مجبور میکند تا در مورد وضعیت نیروها و لجستیک خود تجدید نظر کند.
جهان در آستانه عصر سوم موشکی قرار دارد و تسلیحات بالستیک متعارف با سرعتی بیسابقه در پی استقرار گسترده و تغییردهنده میدان نبرد در ایران و اوکراین در حال گسترش هستند.
در این دو جنگ، هزاران موشک بالستیک پرتابشده از هوا و سطح مورد استفاده قرار گرفته است. تنها ایران از زمان آغاز درگیری در آخرین روز فوریه، حدود ۲۰۰۰ موشک شلیک کرده که خسارات گستردهای در سراسر منطقه به بار آورده و ذخایر رهگیرهای با قابلیت جایگزینی دشوار را کاهش داده است.
موشکهای بالستیک تولید داخل ایران مسیر درگیری را تغییر دادهاند و با وجود اینکه پیت هگست، وزیر دفاع ایالات متحده، در اواسط ماه مارس گفته بود ارتش تهران نابود شده است، ایران را در نبرد نگه داشتهاند. پنج ماه بعد، موشکهای ایرانی همچنان به اهدافی در اطراف خلیج فارس اصابت میکنند، از جمله حملهای در ۱۷ ژوئیه که منجر به کشته شدن نیروهای آمریکایی شد و سپس موجی از حملات شبانه که نیروهای آمریکایی در منطقه را هدف قرار داد.
در همین حال، استفاده روسیه از این تسلیحات علیه اوکراین، به زیرساختهای حیاتی آسیب رسانده و منجر به کمبود خطرناک رهگیرهای PAC-3 شرکت لاکهید مارتین شده است که تنها سیستم مؤثر کییف در برابر چنین حملاتی است.
بیشتر توجه در هر دو جنگ بر پهپادها و تسلیحات تهاجمی ارزانتر و کندتر متمرکز شده است و سرمایهگذاری در دفاع در برابر این نوع حملات مورد توجه قرار گرفته است. اما این درگیریها نشان دادهاند که قدرت موشکهای بالستیک، به ویژه آنهایی که بردی ۱۰۰۰ کیلومتر (۶۲۰ مایل) یا بیشتر دارند، به این معنی است که حتی کشورهایی که ارتشهایشان در غیر این صورت محدود هستند، میتوانند دشمنان قدرتمندتر را در معرض خطر قرار دهند.
کلی گریکو، پژوهشگر ارشد در مرکز استیمسون، گفت: «اکنون کشورهای بیشتری میتوانند تهدیدات نظامی و اقتصادی قابل توجهی را در فواصل دور ایجاد کنند، که این امر به کشورهای بیشتری اهرم فشار جدیدی میدهد و ایالات متحده را مجبور میکند تا در مورد همه چیز، از وضعیت نیروها گرفته تا لجستیک، تجدید نظر کند.»
موشکها اولین بار در دهه ۱۹۴۰ با تسلیحات تهاجمی V-1 و V-2 آلمان نازی ظاهر شدند. سپس در طول جنگ سرد، گسترش سریع زرادخانهها رخ داد که در آن بیشتر موشکهای بالستیک در هر اندازهای برای کلاهکهای هستهای کنار گذاشته شدند. در اواخر آن دوره، چین و کره شمالی بر زرادخانه بزرگ موشکهای بالستیک متعارف تأکید کردند تا دشمنان را با هزینه کم در فاصله نگه دارند.
از سال ۱۹۸۸ تا ۲۰۱۹، موشکهای بالستیک با برد ۵۰۰ تا ۵۵۰۰ کیلومتر تحت پیمان نیروهای هستهای میانبرد بین ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی سابق و سپس روسیه ممنوع بودند.
اما ایالات متحده در دوران اولین دولت ترامپ از این پیمان خارج شد. این پویایی پس از حمله تمامعیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ بیشتر تغییر کرد و در طول سال گذشته به طور چشمگیری تسریع یافت.
به گفته ستاد کل اوکراین، خود روسیه تولید موشک بالستیک اسکندر خود را به ۶۰ تا ۷۰ فروند در ماه افزایش داده است که بالاتر از سطح پیش از جنگ است. بازیگران غیردولتی مانند حوثیها در یمن نیز از موشکهای بالستیک در نبرد استفاده کردهاند.
جفری لوئیس، پژوهشگر ارشد در دانشگاه استنفورد در ایالات متحده، گفت: «موشکها فقط بخشی عادی از هر زرادخانه مدرن هستند. هزینهها کاهش یافته و دقت افزایش یافته است، تا جایی که فکر نمیکنم تلاشها برای مهار گسترش موشکی چندان منطقی باشد.»
از اروپا تا آسیا، کشورهایی که زمانی به چنین تسلیحاتی علاقهای نداشتند، اکنون برای جلوگیری از عقب ماندن در رقابت هستند.
در آسیا، کره جنوبی موشک بالستیک هیونمو-۵ خود را در پایان سال ۲۰۲۴ رونمایی کرد، سلاحی که اندازه آن بردی هزاران کیلومتری را نشان میدهد – بیش از اندازه کافی برای حمله به هر نقطه در داخل کره شمالی. ژاپن در حال کار بر روی موشکهای بالستیک نوع ۲۵ خود است که میتواند یک وسیله گلاید مافوق صوت (hypersonic glide vehicle) را نیز حمل کند که برای هدایت کلاهک به سمت هدف به گونهای طراحی شده که سرنگونی آن را دشوار میکند.
شش کشور اروپایی برنامه حمله دوربرد خود را با عنوان «رویکرد حمله دوربرد اروپا» در پایان سال گذشته آغاز کردند. بریتانیا، لهستان، آلمان، سوئد، ایتالیا و فرانسه متعهد شدهاند که تا سال ۲۰۳۰ یک موشک بالستیک با برد حداقل ۲۰۰۰ کیلومتر توسعه دهند. ناتو ۵۰ میلیارد دلار برای تسلیحات حمله دوربرد اختصاص داده است.
خود اوکراین هفتههاست که از انبوهی از پهپادها و موشکهای کروز با موتور پروانهای برای هدف قرار دادن اهداف در عمق روسیه استفاده میکند. اما در ماه ژوئیه، دنیس اشتیلیرمان، یکی از بنیانگذاران و مهندس ارشد شرکت دفاعی اوکراینی فایر پوینت، گفته است که تولید انبوه موشکهای بالستیک ساخت داخل به زودی آغاز خواهد شد.
بریتانیا با چندین شرکت قراردادهایی را برای توسعه اولین موشک بالستیک این کشور در بیش از نیم قرن امضا کرده است تا به ساخت زرادخانه خود کمک کند، در حالی که این سلاح را در سال ۲۰۲۷ در اختیار اوکراین قرار میدهد.
ویلیام آلبرک، پژوهشگر مستقر در اروپا در مجمع پاسیفیک که در مورد مسائل تسلیحات هستهای مذاکره کرده است، گفت: ترکیب پهپادها و موشکهای بالستیک در زمانی که بسیاری از ارتشها بیش از حد بر درگیریهای مبتنی بر پهپاد تمرکز میکنند، میتواند یک نقطه کور خطرناک ایجاد کند.
او گفت: «همه این کشورها همچنین در حال درس گرفتن در مورد دفاع موشکی هستند، یعنی اینکه دشمن هزاران پهپاد و موشک ارزانقیمت را به سمت شما پرتاب خواهد کرد تا دفاع موشکی شما را از بین ببرد، در حالی که از موشکهای با کیفیتتر، سریعتر و پنهانکارتر، همراه با موشکهای بالستیک، برای نابودی آنچه باقی میماند، استفاده میکند. این یک موقعیت تهاجمی و دفاعی بسیار پیچیدهتر از همیشه است.»
موشک حمله دقیق (PrSM) لاکهید بردی تنها چند صد کیلومتر دارد اما در درگیری ایران مورد استفاده قرار گرفته است. سلاح حمله مافوق صوت دارک ایگل (Dark Eagle) ایالات متحده، که آن نیز محصول لاکهید است و بردی هزاران کیلومتر دارد، برای استفاده در خلیج فارس درخواست شد اما هرگز مستقر نشد.
واشنگتن زرادخانه بسیار بزرگتری از موشکهای کروز دوربرد ریتیون توماهاوک و JASSM-ER لاکهید دارد – اگرچه درگیری با ایران این ذخایر را نیز کاهش داده است و هر سال تعداد کمی از آنها ساخته میشود.
ربکا واسر، مسئول دفاع در بلومبرگ اکونومیکس، گفت: «این عصر جدید واقعاً معضلات جدیدی ایجاد نکرده است. فقط معضلات موجود را، مانند هزینه دفاع، تشدید کرده است.»