علی الزیدی، نخستوزیر عراق، قرار است روز سهشنبه به ترکیه سفر کند و در آنجا با رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، دیدار خواهد کرد. سفر زیدی، پس از اولین سفرهای رسمی خارجی او – ابتدا به ایالات متحده و سپس به ایران – با هدف تأکید بر تعمیق روزافزون روابط بین آنکارا و بغداد صورت میگیرد.
منابع دیپلماتیک که به شرط ناشناس ماندن با المانیتور صحبت کردند، گفتند که مهمترین موارد دستور کار، آب، انرژی، تجارت و همکاری امنیتی خواهد بود.
این نزدیکی توسط دولت ترامپ تشویق میشود، اما از دید اربیل، به ضرر کردهاست. تام باراک، سفیر آمریکا در آنکارا که به عنوان فرستاده ویژه رئیسجمهور در سوریه و عراق نیز فعالیت میکند، از روابط اقتصادی و امنیتی قویتر بین سه همسایه حمایت میکند. ویکتوریا تیلور، معاون سابق دستیار وزیر امور خارجه در امور ایران و عراق و مدیر ابتکار عراق و پروژه سوریه در شورای آتلانتیک، به المانیتور گفت: «تقویت روابط اقتصادی و دیپلماتیک بین سه کشور با دیدگاه باراک برای ایجاد یک کریدور تجاری و سرمایهگذاری و متمرکز کردن سیاست آمریکا بر تجارت همسو است.»
این دیدگاه فراتر از شام به خلیج فارس گسترش مییابد، به عنوان بخشی از تلاش گستردهتر برای متعادل کردن نفوذ بیش از حد منطقهای ایران. همچنین با پروژه «جاده توسعه» ترکیه که یک طرح چند میلیارد دلاری است و بندر بزرگ فاو عراق در خلیج فارس – که در حال حاضر در دست ساخت است – را از طریق ترکیه به اروپا متصل میکند، همخوانی دارد.
انتظار میرود نخستوزیر عراق روز پنجشنبه به عربستان سعودی سفر کند. این سفر در بحبوحه تنشهای فزایندهای صورت میگیرد که ناشی از حملات مداوم شبهنظامیان شیعه مورد حمایت ایران به این پادشاهی از زمان آغاز درگیری ایران در ماه فوریه است. مقامات دفاعی عربستان روز دوشنبه اعلام کردند که تعدادی پهپاد را که تأسیسات نفتی در استان شرقی و ریاض را هدف قرار داده بودند، رهگیری و منهدم کردهاند.
رمزی ماردینی، بنیانگذار «ژئوپول لبز» (Geopol Labs)، یک شرکت مشاوره ریسک ژئوپلیتیکی و استراتژیک مستقر در خاورمیانه، گفت که سفر زیدی به آنکارا و ریاض را میتوان به عنوان بخشی از یک استراتژی دیپلماتیک دوگانه کلی برای احیای روابط منطقهای عراق و همچنین تقویت موقعیت سیاسی او در داخل کشور تفسیر کرد. ماردینی به المانیتور گفت: «این نشاندهنده اقدامات معمول برای نخستوزیران جدید است، اما این بار عراق از نظر مالی در وضعیت بسیار آسیبپذیری قرار دارد و این امر حس فوریت خاصی را از سوی رهبری جدید آن تحمیل میکند.»
تلاشهای عراق برای تنوع بخشیدن به مسیرهای صادرات نفت خود در بحبوحه بنبست کنونی بین ایالات متحده و ایران بر سر تنگه هرمز، فوریت خاصی به روابط آن با ترکیه بخشیده است. این شامل بازگرداندن یک خط لوله دوگانه است که از میادین نفتی کرکوک عراق به پایانههای صادراتی در بندر جیهان ترکیه در جنوب مدیترانه میرسد و ظرفیت کامل آن را بازیابی میکند. صادرات از این خط لوله در مارس ۲۰۲۶ از سر گرفته شد و روزانه حدود ۱۷۰ هزار بشکه پمپاژ میشد. شرکت نفت شمال عراق هفته گذشته اعلام کرد که انتظار میرود حجم آن در نتیجه کارهای بازسازی به ۳۵۰ هزار بشکه در روز افزایش یابد.
این خط لوله دارای ظرفیت حداکثر تخمینی ۱.۵ میلیون بشکه در روز است. یک توافقنامه خط لوله دوجانبه که روز دوشنبه منقضی شد، فعلاً به طور غیررسمی تمدید شده است. با این حال، آنکارا خواهان یک توافقنامه بازنگری شده است که به شرکتهای ترکیه اجازه دهد میادین کرکوک را توسعه دهند و نفت نیز در ترکیه پالایش و فروخته شود.
آنکارا همچنین بغداد را تحت فشار قرار میدهد تا جریمهای حدود ۱.۵ میلیارد دلاری را که در سال ۲۰۲۳ توسط یک دادگاه داوری بینالمللی به دلیل اجازه دادن به کردهای عراق برای صادرات مستقل نفت خود از دولت فدرال از طریق یک خط لوله اختصاصی که در سال ۲۰۱۴ شروع به کار کرد، بر ترکیه تحمیل شده بود، لغو کند.
در ماه ژوئیه، دادگاه مستقر در پاریس، اعتراض ترکیه به این حکم را رد کرد و جریمه را دستنخورده و جریمه دوم را در انتظار نگه داشت.
در همین حال، ترکیه به ذخایر عظیم گاز طبیعی عراق چشم دوخته است. یک خط لوله که از عراق به ترکیه و سپس به اروپا میرود، یکی از ارکان پروژه «جاده توسعه» خواهد بود.
کردهای عراق با ادامه چانهزنیها و شکلگیری خطوط کلی یک توافق جدید، به طور فزایندهای احساس به حاشیه رانده شدن میکنند. مقامات عراقی میگویند که کردها خود را از این ماجرا کنار گذاشتند، زیرا دولت منطقهای آنها نتوانست به درخواستهای ترکیه برای روشن کردن یک استراتژی پاسخ دهد، حتی در حالی که دولت فدرال همچنان به تضعیف خودمختاری اربیل ادامه میدهد. کردهای عراق نگرانند که باراک ممکن است این اقدامات را تشویق کند. این فرستاده بارها ترجیح خود را برای حکومت مرکزی قوی ابراز کرده و در رویدادهای عمومی متعددی گفته است که فدرالیسم و سایر اشکال حکومت محلی در خاورمیانه کار نمیکنند.
رقابت پایدار بین دو حزب حاکم کردستان عراق – حزب دموکرات کردستان، که شریک اصلی در دولت اقلیم کردستان است، و اتحادیه میهنی کردستان – سیاست منطقه را شکل داده است. حزب دموکرات کردستان تا حدی از طریق وضعیت متحد ترجیحی خود با ترکیه، که از یک سو با خط لوله اختصاصی و از سوی دیگر با حضور چریکهای حزب کارگران کردستان (پکک) در مناطق تحت کنترل آن تقویت شد، دست برتر را حفظ کرد.
این اهرم با نهایی شدن توافق ترکیه با پکک که عملاً مبارزه مسلحانه ۴۰ ساله پکک علیه دولت ترکیه برای خودمختاری کردها را پایان میدهد، از بین رفته است. روابط ترکیه با اتحادیه میهنی کردستان و بغداد به موازات آن بهبود یافته است و هر دو تمایل بیشتری برای همکاری با آنکارا در پرونده پکک نشان میدهند. یک مقام منطقهای به المانیتور گفت که بافل طالبانی، رهبر اتحادیه میهنی کردستان، که مدتها یکی از بزرگترین مشکلات آنکارا به دلیل حمایتش از پکک و نیروهای دموکراتیک سوریه تحت رهبری کردها در سوریه بود، «اکنون در حال پیشی گرفتن از حزب دموکرات کردستان است.»
برای اتحادیه میهنی کردستان، حمایت از پکک اعتبار آن را در میان پایگاه خود تقویت کرد و در عین حال به متعادل کردن تسلط حزب دموکرات کردستان بر منطقه کردستان کمک کرد.
تا همین اواخر، دولتهای متوالی عراق نیز پکک را به عنوان اهرمی در برابر آنکارا میدیدند که به ویژه برای استخراج آب بیشتر از رودخانههای فرات و دجله، که هر دو از ترکیه سرچشمه میگیرند، استفاده میشد.
اختلاف چندین دههای بر سر تقسیم آب بین ترکیه و همسایگان پاییندست آن، سوریه و عراق، با ساخت سدهای عظیم در جنوب شرقی ترکیه آغاز شد که در دهه ۱۹۸۰ شروع شد و سدسازی تا به امروز ادامه دارد.
عراق و سوریه به شدت به این رودخانهها برای تولید کشاورزی و صنعتی و همچنین برای آب آشامیدنی وابسته هستند. افزایش دما و خشکسالیهای طولانی ناشی از تغییرات اقلیمی، وابستگی آنها به ترکیه را افزایش داده است.
با این حال، حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس به اسرائیل و بازگشت دونالد ترامپ به کاخ سفید در ژانویه ۲۰۲۵، تعادل منطقهای را به شدت تغییر داده است، و بازیگرانی مانند ترکیه و عراق مجبور شدهاند مواضع خود را در یک محیط به طور فزاینده غیرقابل پیشبینی بازنگری کنند.
ماردینی گفت: «جغرافیای استراتژیک عراق یک کریدور جایگزین برای جریانهای انرژی منطقهای به سمت سوریه، ترکیه و اردن فراهم میکند، در حالی که روابط نزدیک آن با ایران، خطر تبدیل شدن به یک هدف مستقیم ایران در این درگیری را کاهش میدهد.» او افزود: «وضعیت عراق به عنوان میدان نبرد منطقهای، که مدتها بزرگترین مسئولیت آن تلقی میشد، ممکن است به طور متناقضی به یکی از بزرگترین مزایای ژئوپلیتیکی آن تبدیل شود.»