انتظار میرود دولت اسرائیل روز یکشنبه نسلکشی ارامنه را به رسمیت بشناسد، اقدامی که تحلیلگران معتقدند کمتر از یک قضاوت تاریخی نشأت میگیرد و بیشتر به دلیل تنشهای فزاینده با ترکیه، به ویژه با رئیسجمهور رجب طیب اردوغان، انجام میشود.
روز پنجشنبه، گیدئون ساعر، وزیر امور خارجه اسرائیل، اعلام کرد: «اسرائیل بر اساس تعهد اخلاقی و تاریخی خود، نسلکشی ارتکاب یافته علیه مردم ارامنه را در اواخر امپراتوری عثمانی به رسمیت خواهد شناخت.» وی افزود که «انکار، کوچکنمایی یا تحریف حقیقت تاریخی این رویدادها» باید محکوم شود.
در سالهای 1915–1916، حدود 600,000 تا 1.5 میلیون ارمنی در قلمرو عثمانی در طول جنگ جهانی اول در مسیرهای مرگ به سمت صحرای سوریه جان باختند. بسیاری دیگر مجبور به گرویدن به اسلام شدند. بسیاری از دولتها و پژوهشگران غربی این کشتارها را نسلکشی میدانند، در حالی که آنکارا این تعریف را رد میکند و استدلال میکند که مرگ و میرها ناشی از جنگ، بیماری و قحطی بوده و نه یک کمپین عمدی نابودی.
انتظار میرود کابینه اسرائیل در نشست هفتگی خود در روز یکشنبه درباره به رسمیت شناختن این مرگ و میرها به عنوان نسلکشی رأیگیری کند. با این حال، برای تبدیل شدن به موضع رسمی اسرائیل، دولت باید آن را برای رأیگیری به کنست (پارلمان اسرائیل) ارائه دهد، گامی که ساعر اشارهای به در دست بررسی بودن آن نکرد.
یائیر ناووت، تحلیلگر ژئوپلیتیک که برای واینت مینویسد، به المانیتور گفت: «بدیهی است که مردم یهود، با توجه به تاریخ خود، تعهد اخلاقی دارند که نسلکشی ارامنه و رواندا را به رسمیت بشناسند و محکوم کنند و باید سالها پیش این کار را انجام میدادند.» او افزود: «اما این به رسمیت شناختن فعلی صرفاً یک حرکت بدبینانه است – راهی برای طعنه زدن به ترکیه، سیلی زدن به صورت اردوغان.»
سالها امتناع از به رسمیت شناختن
کنست سالها درباره به رسمیت شناختن نسلکشی ارامنه بحث کرده است. در سال 2015، کمیته آموزش مجلس صدمین سالگرد نسلکشی را گرامی داشت. در آن زمان، یولی ادلشتاین، رئیس کنست، از دولت و کل کنست خواست تا با به رسمیت شناختن پیش بروند و اظهار داشت: «من از خود و کنست انتظار دارم که به درستی عمل کنیم تا بتوانیم بر اساس استانداردهای اخلاقی یک دولت دموکراتیک تصمیمگیری کنیم.» درخواست او بیجواب ماند.
سه سال بعد، تامار زاندبرگ, نماینده حزب مرتز، طرحی را در کنست ارائه داد که خواستار به رسمیت شناختن رسمی نسلکشی بود. ائتلاف حاکم به رهبری لیکود و وزارت خارجه با آن مخالفت کردند. وزارت امور خارجه ترکیه در واکنش به ابتکار زاندبرگ در آن زمان هشدار داد: «ما فکر میکنیم که اسرائیل قرار دادن وقایع 1915 را در سطح هولوکاست، در درجه اول به خودش آسیب میرساند.»
وزارت خارجه، در تلاش برای حفظ روابط با ترکیه و رد استفاده از کلمه «شوآ» (نام عبری هولوکاست) برای توصیف نسلکشی ارامنه به منظور جلوگیری از ایجاد یک مقایسه مستقیم، پیشنهاد کرد که در این طرح از «فاجعه ارامنه» یاد شود. زاندبرگ این پیشنهاد را رد کرد و طرح با شکست مواجه شد.
در ژانویه 2024، اسرائیل کاتس، وزیر امور خارجه، پس از پیوستن ترکیه به پرونده آفریقای جنوبی علیه اسرائیل در دیوان بینالمللی دادگستری به دلیل اتهام نسلکشی فلسطینیان در غزه، دوباره این موضوع را مطرح کرد. کاتس در پستی در پلتفرم ایکس نوشت: «رئیسجمهور ترکیه، کشوری که نسلکشی ارامنه را انجام داد و فکر میکرد جهان ساکت میماند، امروز با افتخار اعلام میکند که مدارکی را به دیوان بینالمللی دادگستری در لاهه ارائه کرده است. ما نسلکشی ارامنه و کشتار کردها را فراموش نکردهایم.»
اوت سال گذشته، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر، ادعا کرد که اسرائیل قبلاً نسلکشی ارامنه را به رسمیت شناخته است. او در مصاحبهای با پادکست پیبیدی با مجری ارمنیتبار، پاتریک بتدیوید، گفت: «فکر میکنم ما این کار را کردهایم [نسلکشی ارامنه را به رسمیت شناختهایم]. فکر میکنم کنست قطعنامهای در این خصوص تصویب کرده است.» بتدیوید از او پرسید که چرا هیچ نخستوزیر اسرائیلی تاکنون کشتارهای جمعی را به رسمیت نشناخته است، نتانیاهو پاسخ داد: «من همین الان این کار را انجام دادم. بفرمایید.»
روابط پیچیده با ارمنستان
حدود 6,000 ارمنی در اسرائیل زندگی میکنند. بیشتر آنها به کلیسای حواری ارمنی باستانی تعلق دارند، اما برخی دیگر کاتولیک، پروتستان یا یهودی هستند، که گروه آخر از اتحاد جماهیر شوروی سابق آمدهاند.
اسرائیل و ارمنستان در سال 1992، یک سال پس از استقلال ارمنستان از اتحاد جماهیر شوروی، روابط دیپلماتیک برقرار کردند. در سال 1997، خطوط هوایی اسرائیل و ارمنستان پروازهای مستقیم بین تلآویو و ایروان را راهاندازی کردند و در سال 2015، دو کشور اتاقهای بازرگانی را برای تقویت تجارت دوجانبه افتتاح کردند.
با این حال، با وجود شباهتها بین تاریخ دو ملت – جمعیتهای کوچکی که رنج آزار و اذیت و کشتار را متحمل شدهاند و در سراسر جهان پراکنده هستند – روابط دیپلماتیک هرگز به طور ویژه گرم نشد. ارمنستان تنها در سال 2020 سفارت خود را در تلآویو افتتاح کرد، در حالی که اسرائیل هنوز سفارتی در ارمنستان تأسیس نکرده است.
روابط دیپلماتیک، استراتژیک، انرژی و امنیتی قوی اسرائیل با آذربایجان از دیرباز یک نقطه اختلاف در روابط آن با ارمنستان بوده است. دو هفته پس از افتتاح سفارت ارمنستان در تلآویو، حکمت حاجیاف، مشاور ارشد رئیسجمهور آذربایجان، به وبسایت والا گفت که فناوری اسرائیل به آذربایجان کمک میکند تا در طول درگیری قرهباغ کوهستانی (1988–2023) «امنیت و ایمنی را برای شهروندان خود فراهم کند.» در پاسخ، ارمنستان سفیر خود را از تلآویو فراخواند.
هاگوپ دژرنازیان، فعال اسرائیلی-ارمنی، به المانیتور گفت: «برای سالیان متمادی، ما برای به رسمیت شناختن نسلکشی ارامنه توسط دولت اسرائیل مبارزه کردیم و برای چنین قطعنامهای در کنست لابی کردیم.» او افزود: «اما امروز تقریباً هیچ کس در پارلمان اسرائیل به آن علاقهای ندارد.»
دژرنازیان استدلال کرد که به رسمیت شناختن به یک مسئله سیاسی در اسرائیل تبدیل شده است. او گفت: «جامعه بینالمللی، به ویژه در اروپا، به طور فزایندهای نسلکشی را به رسمیت میشناسد. عموم مردم اسرائیل نیز با ما هستند. این نهاد سیاسی است که از این مسئله سوءاستفاده کرده است.» او خاطرنشان کرد که دولتهای متوالی اسرائیل بارها استدلال کردهاند که زمان برای به رسمیت شناختن مناسب نیست و به بهانههای مختلفی اشاره کردهاند.
روابط رو به وخامت اسرائیل و ترکیه
روابط اسرائیل و ترکیه پس از حادثه کاروان کمکرسانی غزه در سال 2010 به شدت رو به وخامت گذاشت، که در آن نیروهای اسرائیلی پس از ورود به کشتی ماوی مرمره برای جلوگیری از رساندن کمکهای بشردوستانه به نوار غزه، 9 شهروند ترکیه را کشتند. سپس 12 سال طول کشید تا روابط شروع به بهبود کند. در مارس 2022، اسحاق هرتزوگ، رئیسجمهور اسرائیل، از آنکارا بازدید کرد که نشانهای از گرم شدن روابط بود، اما حمله حماس در داخل اسرائیل در 7 اکتبر 2023 و جنگ متعاقب آن در غزه به این نزدیکی کوتاه مدت پایان داد.
اردوغان بارها اسرائیل را به دلیل جنگ غزه و دو جنگی که (با مشارکت آمریکا) علیه ایران در ژوئن 2025 و فوریه 2026 آغاز کرد، محکوم کرد. موضع آنکارا در مورد ایران تنها نگرانی اسرائیل نبوده است. نفوذ فزاینده ترکیه در سوریه پس از سقوط رژیم اسد در دسامبر 2024 و به قدرت رسیدن رئیسجمهور احمد الشرع نیز مقامات اسرائیلی را نگران کرده است. رهبران اسرائیل به نیات الشرع، رهبر سابق گروه جهادی که توسط ترکیه قدرت گرفته است، اعتماد ندارند. محور جدید دمشق-آنکارا، ترکیه را در مرز اسرائیل قرار میدهد.
اردوغان در سخنرانی خود در پارلمان ترکیه در 10 ژوئن درباره درگیری جاری اسرائیل با حزبالله لبنان و حملات به سوریه گفت: «حملات نتانیاهو و شبکه قاتلش به لبنان و سوریه، مسئله را به نقطهای رسانده که ترکیه را نیز تهدید میکند.»
روابط نزدیک اردوغان با دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، نگرانیهای اسرائیل را تشدید کرده است.
ترامپ روز چهارشنبه گفت: «من او [اردوغان] را دوست دارم، او دوست من است و از جنگ با ایران دوری کرد.» وی افزود: «میدانید، او نامزد پیشرو برای ورود به جنگ با ایران بود، شاید حتی در کنار ایران، زیرا او همانطور که میدانید، طرفدار بزرگ اسرائیل نیست. من از او خواستم که از آن دور بماند، و او دور ماند.»
علاوه بر این، روز پنجشنبه، دولت ترامپ رسماً قصد خود را برای فروش دهها موتور جت به ترکیه در معاملهای به ارزش بیش از 700 میلیون دلار به کنگره اعلام کرد. ترامپ همچنین روز چهارشنبه به پیشرفت احتمالی در اختلاف طولانی مدت بر سر خرید سیستم دفاع هوایی اس-400 روسیه توسط ترکیه اشاره کرد و این چشمانداز را مطرح کرد که آنکارا در نهایت میتواند دوباره وارد برنامه جت جنگنده اف-35 آمریکا شود، برنامهای که به دلیل این خرید از آن اخراج شده بود.
ناووت گفت: «اسرائیل در روزهای اخیر از رئیسجمهور دونالد ترامپ با بیاعتنایی مواجه شده است.» او افزود: «او منافع امنیتی اسرائیل در ایران و لبنان را نادیده گرفت تا توافقی با تهران برقرار کند. اظهارات ترامپ مبنی بر اینکه اردوغان دوست خوب اوست، به همراه گزارشهایی مبنی بر فروش احتمالی جتهای جنگنده اف-35 به ترکیه، تصمیمگیرندگان اسرائیلی را به ستوه آورده است.»