آمریکا و ایران روز یکشنبه گفتوگوهای پرمخاطرهای را با هدف تقویت توافق موقت برای بازگشایی تنگه هرمز و حرکت به سوی حل و فصل دائمی جنگ بیش از ۱۰۰ روزه خود آغاز کردند.
این مذاکرات در یک استراحتگاه کوهستانی در سوئیس، قرار بود ابتدا بر درگیری اسرائیل و حزبالله در لبنان متمرکز شود که تهدیدی برای به چالش کشیدن تلاشهای دیپلماتیک جهت اجرای تفاهمنامه امضا شده توسط آمریکا و ایران در روز چهارشنبه محسوب میشود.
حملات مکرر اسرائیل در لبنان باعث شد که ایران روز شنبه هشدار دهد که تنگه را خواهد بست، و این موضوع وضعیت متزلزل تلاشهای دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، برای پایان دادن به جنگ و کاهش بحران انرژی جهانی ناشی از این درگیری را برجسته کرد.
جی.دی. ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، که رهبری هیئت آمریکایی را بر عهده دارد، این گفتوگوها را «تاریخی» خواند؛ چرا که طرفهای متخاصم مذاکرات مستقیم رسمی خود را با میانجیگری مقامات قطری و پاکستانی آغاز کردند.
ونس گفت: «اکنون سوال این است که چقدر بیشتر میتوانیم با هم به دست آوریم؟ آیا میتوانیم ورق جدیدی را آغاز کنیم؟» او افزود: «ما طی چند ساعت گذشته پیشرفتهای زیادی داشتهایم و انتظار دارم که در ساعات آینده نیز پیشرفتهای بیشتری داشته باشیم.»
اما ماهیت پرتنش مذاکرات بین دو طرف—که پس از نزدیک به نیم قرن خصومت، بیاعتمادی عمیقی نسبت به یکدیگر دارند—هنگامی نمایان شد که هیئت ایرانی از حضور در یک فرصت عکاسی با همتایان آمریکایی خود در آغاز مذاکرات رسمی خودداری کرد.
در عوض، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، برای مدت کوتاهی وارد اتاق شد، به رهبران پاکستان که در میانجیگری کمک میکنند، خوشآمد گفت و سپس خارج شد. هیئت ایرانی به رهبری محمدباقر قالیباف، مذاکرهکننده ارشد ایران و یکی از قدرتمندترین رهبران غیرنظامی این کشور در زمان جنگ، حدود ۱۵ دقیقه بعد از اینکه از خبرنگاران خواسته شد اتاق را ترک کنند، وارد شد.
تفاهمنامه و گفتوگوها با آمریکا به شدت مورد انتقاد تندروهای ایران قرار گرفته است.
این نشست – عالیترین سطح مذاکرات از زمان گفتوگوهای اسلامآباد در ماه آوریل که به یک آتشبس موقت منجر شد – قرار بود روز جمعه آغاز شود و ابتدا بر برنامه هستهای ایران متمرکز شود.
اما این مذاکرات به تأخیر افتاد؛ زیرا تهران به دلیل حملات اسرائیل علیه حزبالله، مهمترین گروه نیابتی خود در لبنان، از اعزام هیئت خودداری کرد.
سپاه پاسداران قدرتمند ایران روز شنبه اعلام کرد که نیروهایش در حال بستن تنگه هستند؛ در حالی که اسرائیل و حزبالله علیرغم آتشبس که یک روز قبل توسط آمریکا، قطر و ایران میانجیگری شده بود، به درگیری ادامه دادند.
با این حال، پس از تلاشهای شدید میانجیگری توسط قطر و پاکستان با هماهنگی آمریکا، تهران روز شنبه اعلام کرد که در این مذاکرات شرکت خواهد کرد. یک دیپلمات مطلع از مذاکرات گفت که مقامات قطری به ایران هشدار داده بودند که اگر هیئتی را اعزام نکند، به بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، «حق وتوی جنگ» را داده است.
فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا اواخر روز شنبه اعلام کرد که حمل و نقل تجاری از طریق تنگه – که ایران عملاً در طول جنگ آن را بسته بود – افزایش یافته است.
ترامپ بازگشایی تنگه – که حدود یک پنجم نفت و گاز جهان به طور معمول از آن عبور میکند – را به عنوان اولویت خود تعیین کرده است؛ زیرا او به دنبال کاهش بحران انرژی جهانی است که قیمتها را در پمپ بنزینهای آمریکا پیش از انتخابات میاندورهای نوامبر بالا برده است.
رئیسجمهور آمریکا و ونس هر دو در هفته گذشته از نتانیاهو و اعضای دولت راست افراطی او انتقاد کردهاند تا درگیری در لبنان را مهار کنند.
اما روز یکشنبه، در حالی که مذاکرات در جریان بود، ترامپ ایران را تهدید کرد که اگر برای مهار حزبالله اقدام بیشتری نکند، با واکنش مواجه خواهد شد.
او در پلتفرم «تروث سوشال» خود نوشت: «ایران باید فوراً از مسببان نیابتی پردرآمد خود در لبنان بخواهد که دست از ایجاد مشکل بردارند. اگر این کار را نکنند، ما دوباره ایران را بسیار سخت هدف قرار خواهیم داد، درست مانند هفته گذشته، اما سختتر!!!»
قالیباف بعداً در پاسخ به هجمه رسانهای ترامپ گفت که ایران تهدیدات آمریکا را جدی نمیگیرد.
او در پلتفرم X نوشت: «آیا آنها نمیدانند که اگر تهدیدهایشان مؤثر بود، به وضعیت ناامیدی امروز نمیرسیدند؟ بهتر است مراقب اظهاراتشان باشند. نیروهای مسلح ما آماده پاسخگویی به شیوهای متفاوت هستند.»
مذاکرات روز یکشنبه پس از آن صورت گرفت که آمریکا و ایران هفته گذشته تفاهمنامهای را برای تمدید ۶۰ روزه آتشبس ۸ آوریل امضا کردند؛ که طی آن ایران قرار است تنگه را بازگشایی کند و از کشتیها برای عبور از آبراه هزینهای دریافت نکند.
ترامپ پیش از این به نیروی دریایی آمریکا دستور داده است که محاصره بنادر ایران را لغو کند.
یک دیپلمات مطلع از مذاکرات گفت که میانجیگران ابتدا درباره «مکانیزمی برای پیگیری نقضها و حفظ صلح در لبنان» بحث خواهند کرد. او افزود که یکی از چالشها، عدم توانایی در دانستن اینکه چه کسی ابتدا آتش گشوده است، میباشد.
انتظار میرود طرفین درباره وضعیت تنگه هرمز و برنامه هستهای نیز گفتگو کنند. استیو ویتکوف و جرد کوشنر, داماد ترامپ و فرستادگان آمریکا، بخشی از هیئت آمریکایی بودند.
اولین بند از ۱۴ بند تفاهمنامه، توقف فوری و دائمی عملیات نظامی در تمام جبههها، از جمله در لبنان را اعلام کرده بود. با این حال، چندین آتشبس از ماه آوریل نتوانسته است به درگیری بین اسرائیل و حزبالله پایان دهد.
انتظار میرود مذاکرات هستهای طی هفتهها به طول انجامد؛ چرا که طرفین درباره سرنوشت اورانیوم غنیشده ایران و سایتهای اصلی هستهای آن، که سال گذشته توسط بمبهای سنگرشکن آمریکا به شدت آسیب دیدند، مذاکره میکنند.
تفاهمنامه تصریح میکند که طرفین یک مکانیزم «مورد توافق دوجانبه» برای مدیریت اورانیوم غنیشده پیدا خواهند کرد.
ایران بیش از ۹۰۰۰ کیلوگرم از این ماده را ذخیره کرده است، از جمله ۴۴۰ کیلوگرم با سطوح نزدیک به درجه تسلیحاتی که ترامپ پیشتر از تهران خواسته بود آن را به آمریکا تحویل دهد.
گزارشهای تکمیلی از بیتا غفاری در تهران