آمریکا و ایران از زمان توافق بر سر آتشبس در ماه آوریل، در بنبست به سر میبرند. آنها نتوانستهاند برای پایان دادن به جنگی چند ماهه که هزاران نفر را به کام مرگ کشانده و بحران جهانی انرژی را شعلهور کرده است، به توافقی دست یابند.
تنشها همچنان بالا است؛ ایران کنترل شدیدی بر کشتیرانی در تنگه هرمز دارد و آمریکا از لغو محاصره دریایی خود بر کشتیهای مرتبط با ایران خودداری میکند. پرزیدنت دونالد ترامپ تهدید به از سرگیری حملات کرده است، در حالی که ایران هشدار داده است که تلافی آن فراتر از خاورمیانه خواهد بود.
شکافهای بزرگی بین خواستههای دو طرف برای پایان دادن به خصومتها وجود دارد، اگرچه ایران اعلام کرده که این تفاوتها ممکن است کاهش یافته باشد. به نظر میرسد هر دو طرف در حال نزدیک شدن به یک توافق کوتاهمدت هستند که به بنبست هرمز رسیدگی کند، در حالی که موضوعات پیچیدهتر مانند آینده برنامه هستهای ایران را برای مذاکرات کاملتر در آیندهای نزدیک نگه میدارد. در ادامه برخی از موانع اصلی بر سر راه یک توافق صلح پایدار و جامع آورده شده است.
تنگه هرمز
تنگه هرمز که در شمال ایران و در جنوب عمان قرار دارد، به طور معمول حدود یک پنجم عرضه نفت و گاز طبیعی مایع جهان را تأمین میکند. این تنگه یک مسیر تجاری حیاتی برای سایر کالاها نیز محسوب میشود.
ایران پس از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، تردد از این آبراه را محدود کرد که منجر به افزایش سرسامآور قیمت انرژی و اعمال فشار تورمی بر دولتها و مصرفکنندگان در سراسر جهان شد. این کشور همچنان صادرات نفت خام خود را از طریق تنگه انجام میداد و تنها به برخی کشتیهای خاص اجازه عبور میداد، اغلب پس از مذاکره برای عبور ایمن و گاهی پس از درخواست مبالغی تا ۲ میلیون دلار.
آمریکا تلاش کرده است تا با اعمال فشار اقتصادی بر ایران، هرمز را به عنوان یک منطقه بدون عوارض بازگرداند و بر کشتیهایی که به بنادر ایران رفت و آمد داشتهاند، محاصره اعمال کرده است. این امر به بنبستی انجامیده است: ایران گفته است که تا زمانی که محاصره آمریکا پایان نیابد، تنگه را باز نخواهد کرد، در حالی که ترامپ اصرار دارد که محاصره تا زمان امضای توافق پابرجا خواهد ماند.
بعید است که ایران به راحتی یا بدون امتیاز گرفتن از آمریکا، اهرم فشار خود بر این آبراه – و در نتیجه بر اقتصاد جهانی – را از دست بدهد. این کشور بارها اعلام کرده است که میخواهد کنترل تنگه را در بلندمدت حفظ کند. محمد امیننژاد، سفیر ایران در فرانسه، گفت که ایران در حال مذاکره با عمان است تا نوعی سیستم عوارض دائمی ایجاد کند.
برنامه هستهای ایران
آمریکا میخواهد ایران از قابلیتهای هستهای خود، به جز نیروگاه بوشهر، محروم شود تا نتواند بمب اتمی تولید کند. ایران مدتهاست که توسعه تسلیحات هستهای را انکار کرده است – ادعایی که با تردید برخی دولتهای غربی مواجه شده – و اصرار دارد که حق غنیسازی اورانیوم برای مقاصد غیرنظامی را دارد.
دولت ترامپ به دنبال یک تعلیق با مدت زمان مشخص بر فعالیتهای غنیسازی اورانیوم ایران بوده است. به گزارش وال استریت ژورنال، به نقل از افراد آگاه به موضوع، ایران برای تعلیق کوتاهمدتتر از ۲۰ سال پیشنهادی آمریکا آمادگی دارد.
علاوه بر غنیسازی در آینده، مسئله ذخایر موجود اورانیوم غنیشده ایران نیز مطرح است. آخرین باری که آژانس بینالمللی انرژی اتمی قادر به راستیآزمانی ذخایر ایران بود، قبل از حملات آمریکا و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ بود. بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) تعیین کردند که ایران ۴۴۱ کیلوگرم (۹۷۲ پوند) اورانیوم غنیشده با غنای ۶۰ درصد انباشته است که در صورت پردازش بیشتر، برای حدود دهها بمب هستهای کافی بود.
آمریکا میگوید که ایران باید اورانیوم غنیشده خود را تحویل دهد. برای این امر سابقه وجود دارد: ایران در چارچوب توافق هستهای برجسته سال ۲۰۱۵، مواد هستهای را به روسیه منتقل کرد. اما به گفته رویترز، به نقل از دو فرد ایرانی که نخواستند نامشان فاش شود، آیتالله مجتبی خامنهای، رهبر عالی ایران، دستوری صادر کرده است که اورانیوم با غنای نزدیک به تسلیحات اتمی کشور نباید به خارج از کشور ارسال شود.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، گفته است که جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران به پایان نرسیده است، زیرا این مواد هستهای باید برداشته شده و هرگونه ظرفیت غنیسازی باقیمانده برچیده شود. توافقی که این معیارها را برآورده نکند، خطر اقدام نظامی دوباره اسرائیل را در پی دارد.
درگیری لبنان
ایران اصرار دارد که توافقی برای پایان جنگ باید به درگیری در لبنان نیز خاتمه دهد؛ جایی که اسرائیل در حال نبرد موازی با حزبالله، گروه شبهنظامی مورد حمایت ایران، است.
آمریکا یک مسیر دیپلماتیک جداگانه را برای تلاش در جهت کاهش تنش در درگیری لبنان دنبال کرده است. این کشور یک آتشبس ناپایدار بین اسرائیل و لبنان را که از اواسط آوریل برقرار است، میانجیگری کرده است. دو طرف برای مذاکرات در واشنگتن دیدار کردهاند و مذاکرات بیشتر برای ماه ژوئن برنامهریزی شده است. حزبالله در این مذاکرات حضور ندارد.
این مذاکرات هنوز به هیچ پیشرفتی منجر نشده است و اسرائیل و حزبالله از زمان اعلام آتشبس حملاتی را انجام دادهاند. یکی از خواستههای اصلی اسرائیل این است که حزبالله خلع سلاح شود. حزبالله تلاشها برای برچیدن داراییهای نظامی خود را رد کرده است و دولت لبنان در گذشته نتوانسته این گروه را خلع سلاح کند.
تحریمها، موشکهای بالستیک و شبهنظامیان
سایر شروط ایران برای توافق صلح شامل لغو تحریمها و آزادسازی وجوه مسدود شده آن است. آکسیوس گزارش داد که آمریکا در ماه می امتیازاتی را در این زمینهها در یک پیشنهاد ارائه کرده است. ایران همچنین خواستههایی را مطرح کرده است که به احتمال زیاد غیرقابل قبول هستند، مانند غرامت برای خسارات جنگ و خروج نیروهای رزمی آمریکا از منطقه.
آمریکا بر ایران فشار آورده است تا برنامه موشکهای بالستیک خود را محدود کند. این سلاحها یک تهدید نظامی متعارف هستند که میتوانند فراتر از خاورمیانه را هدف قرار دهند و در صورت تمایل ایران برای توسعه چنین قابلیتهایی، میتوانند به عنوان سیستم حمل کلاهک هستهای مورد استفاده قرار گیرند.
دولت ترامپ همچنین خواستار توقف تسلیح و تأمین مالی شبهنظامیان در منطقه توسط ایران، مانند حزبالله در لبنان و حوثیها در یمن، که هر دو توسط آمریکا به عنوان سازمانهای تروریستی شناخته شدهاند، شده است. ایران شبکه نمایندگان خود را بخشی از "محور مقاومت" برای گسترش نفوذ خود در خاورمیانه میداند.
ترامپ ممکن است مایل به سازش در خواستههای حداکثری خود باشد و برخی مسائل کلیدی را حل نشده رها کند، زیرا او تحت فشار سیاسی و اقتصادی قرار گرفته است تا راهی برای خروج از جنگ پیدا کند. این درگیری قیمت بنزین در آمریکا را برای اولین بار از سال ۲۰۲۲ به بالای ۴.۵۰ دلار در هر گالن رساند و مصرفکنندگان را پیش از انتخابات میاندورهای اواخر سال جاری، تحت فشار قرار داد.