این یک راز آشکار است که آذربایجان بر تلاشهای کنونی ترکیه برای عادیسازی روابط با همسایه مشترکشان، ارمنستان، قدرت وتوی تقریباً کامل دارد. با این حال، رشید ممدوف، سفیر باکو در آنکارا، این وضعیت را در مصاحبهای با روزنامه جمهوریت، حامی اپوزیسیون ترکیه، در این هفته به صریحترین شکل بیان کرد.
ممدوف تأکید کرد که ترکیه و آذربایجان تنها پس از برگزاری یک همهپرسی قانون اساسی در ارمنستان برای حذف ارجاعات موجود در مقدمه قانون اساسی این کشور، که باکو میگوید حاوی ادعاهای سرزمینی نسبت به قرهباغ کوهستانی است، مرزهای زمینی خود را با ارمنستان بازگشایی خواهند کرد. آنکارا از این درخواست حمایت میکند.
این منطقه کوهستانی تا سال ۲۰۲۳ عمدتاً ارمنینشین بود، اما آذربایجان در یک حمله برقآسا آن را از ارمنستان بازپس گرفت که گروههای حقوق بشری آن را پاکسازی قومی قلمداد میکنند.
اظهارات ممدوف، تنها چند هفته پیش از انتخابات پارلمانی ۷ ژوئن ارمنستان، که به عنوان همهپرسی درباره رویکرد نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، به سمت آنکارا و باکو تلقی میشود، با واکنش منفی مواجه شد. دولت ترکیه از اظهارنظر خودداری کرد، اما اجماع در محافل دیپلماتیک این بود که سفیر با این پیشنهاد که کشورش میتواند درباره زمان و نحوه پیشرفت روابط ترکیه و ارمنستان تعیین تکلیف کند، از حدود خود فراتر رفته است.
بنیامین پوقوسیان، پژوهشگر ارشد در مؤسسه تحقیقات سیاست کاربردی ارمنستان، به المانیتور گفت: «سفیر آذربایجان با بیان اینکه مرز ارمنستان و ترکیه تنها پس از تغییرات قانون اساسی در ارمنستان بازگشایی خواهد شد، پیام روشنی ارسال کرد مبنی بر اینکه روابط تا عادیسازی فاصله زیادی دارد و ما در وضعیتی 'نه جنگ و نه صلح' زندگی میکنیم.» پوقوسیان افزود: «اظهارات سفیر تلویحاً نشان میدهد که اگر ارمنستان نتواند خواستههای آذربایجان را برآورده کند، وضعیت موجود ادامه خواهد یافت.»
بر اساس قوانین ارمنستان، پاشینیان و حزب قرارداد مدنی او برای تصویب قانون اساسی جدید و ارسال آن به همهپرسی عمومی، به حمایت دو سوم نمایندگان مجلس نیاز خواهند داشت. پوقوسیان گفت: «تصور شخصی من این است که بسیاری از ارمنیها از تغییرات قانون اساسی که به دلیل فشار آذربایجان صورت گیرد، ناراضی خواهند بود.»
پاشینیان، روزنامهنگار سابق که انقلاب بدون خونریزی مخملی ارمنستان در سال ۲۰۱۸ را رهبری کرد و به سقوط خودکامگان طرفدار کرملین منجر شد، به طور پیوسته در تلاش بوده تا این کشور کوچک مسیحی را از مدار روسیه دور کند. یکی از ستونهای اصلی این کمپین، برقراری صلح با آذربایجان و ایجاد روابط دیپلماتیک با ترکیه است.
از سال ۲۰۲۲، آنکارا و ایروان درگیر مذاکرات عادیسازی بودهاند که میتواند به بازگشایی مرز زمینی مشترکشان منجر شود؛ مرزی که ترکیه در اوایل دهه ۱۹۹۰ در همبستگی با آذربایجان در طول درگیری با ارمنستان، آن را بسته بود. این مذاکرات به موازات مذاکرات صلح بین ایروان و باکو با هدف پایان دادن رسمی به دههها درگیری پیش رفته است.
ترکیه از همان ابتدا روشن ساخت که هرگونه پیشرفت در عادیسازی با ارمنستان، به مذاکرات صلح این کشور با آذربایجان گره خورده است. از این رو، معدود گامهایی که برداشته شده، عمدتاً نمادین باقی ماندهاند. اوایل این ماه، طرفین توافق کردند تا یک خط راهآهن و پل باستانی را که دو کشور را به هم متصل میکند، بازسازی کنند. در ماه فوریه، ترکیه به طور رسمی صادرات کالا به ارمنستان را از طریق زمینی، البته به طور غیرمستقیم از طریق گرجستان، آغاز کرد که ابتدا توسط عزگی آکین خبرنگار المانیتور گزارش شده بود.
از سال گذشته، ترکیه به مقامات دو طرف اجازه داده است تا از مرز زمینی برای بازرسی کارهای بازسازی خط راهآهن قارص-گیومری و نوسازی بزرگراهها استفاده کنند که پس از بازگشایی رسمی مرزها، دو طرف را به هم متصل خواهد کرد.
حتی همین گامهای کوچک، همراه با اظهارات گرم سردار کیلیچ، فرستاده ترکیه به ارمنستان، در اوایل ماه مه در ایروان — او گفت که در آنجا احساس «در خانه خود بودن» را دارد و تنها به طور گذرا به آذربایجان اشاره کرد — ظاهراً باکو را تحریک کرده است.
در همین حال، پاشینیان یک امتیاز جسورانه پس از دیگری داده است؛ او به طور رسمی از هرگونه ادعا نسبت به قرهباغ کوهستانی، و همچنین هرگونه اشاره به درخواست از ترکیه برای به رسمیت شناختن نسلکشی سال ۱۹۱۵ بیش از یک میلیون نفر از اتباع ارمنیاش توسط امپراتوری عثمانی، دست کشیده است. اپوزیسیون او را به خیانت به آرمانهای بنیانگذار ارمنستان متهم کرده است.
شکست تحقیرآمیز ارمنستان در برابر آذربایجان در جنگ کوتاه و خونین سال ۲۰۲۰، باعث تغییر رادیکال پاشینیان شد. صلح با ترکیه کشورش را در برابر تجاوزات بیشتر آذربایجان مصون نگه میداشت، و روابط نزدیکتر با غرب توانایی کرملین برای دخالت در امور داخلیاش را کاهش میداد. جنگ روسیه با اوکراین فرصت مناسبی برای اجرای برنامههای او فراهم کرد.
پاشینیان پیشتر چندین گام برداشته است، از جمله خارج کردن گارد مرزی روسیه از فرودگاه بینالمللی و کاهش سطح روابط با اتحادیه اقتصادی اوراسیا تحت رهبری روسیه و به حالت تعلیق درآوردن روابط با سازمان پیمان امنیت جمعی، نسخهای روسی از ناتو. ارمنستان اکنون تهدید میکند که هر دو سازمان را به طور کامل ترک خواهد کرد، در حالی که از طرح ایالات متحده برای ایجاد یک کریدور زمینی که آذربایجان را به ترکیه متصل میکند و از قلمرو خود میگذرد، حمایت میکند.
توماس د وال، پژوهشگر ارشد در مؤسسه کارنگی اروپا و نویسنده چندین کتاب درباره درگیری ارمنستان-آذربایجان، در نشریه اخیر کارنگی خاطرنشان کرد که پاشینیان «تنها سیاستمداری است که چشماندازی واقعی برای آینده ارمنستان ترسیم کرده و فعالانه در پی رهایی از بار درگیری با آذربایجان و ترکیه است.» د وال افزود که ائتلاف اصلی اپوزیسیون «ارمنستان قوی» نیز «به نوعی با روسیه مرتبط است.»
روسیه یک پایگاه بزرگ در نزدیکی مرز ترکیه دارد و سهام عمدهای در زیرساختهای انرژی این کشور را کنترل میکند. حوالههای ارمنیهای شاغل در روسیه منبع بزرگی از درآمد است. روسیه تهدید کرده است که اگر ارمنستان در نزدیکی خود با ایالات متحده و اتحادیه اروپا بیش از حد پیش برود، از این اهرم برای مجازات ارمنستان استفاده خواهد کرد.
روز دوشنبه، دولت بریتانیا ۸۵ فرد و نهاد را به اتهام دخالت در انتخابات ارمنستان و تلقین افکار به کودکان ارمنی تحریم کرد. مقامات بریتانیایی یک سازمان مرتبط با کرملین را متهم میکنند که در آستانه انتخابات ۷ ژوئن به دنبال روی کار آوردن «شخصیتهای طرفدار مسکو» در ارمنستان است.
دولت ترامپ و اتحادیه اروپا از پاشینیان حمایت کردهاند. در ماه اوت، پرزیدنت دونالد ترامپ میزبان پاشینیان و الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان، در کاخ سفید بود، جایی که او بر امضای سندی نظارت کرد که در آن دو طرف متعهد به صلح شدند. در ماه فوریه، معاون رئیسجمهور، جی.دی. ونس، از هر دو کشور بازدید کرد تا «تلاشهای صلح پرزیدنت ترامپ را پیش ببرد.» در ارمنستان، ونس از فروش ۱۱ میلیون دلار فناوری نظارتی پهپادی آمریکا خبر داد.
این ماه، اتحادیه اروپا یک نشست مهم در ایروان برگزار کرد که رهبران ارشد اروپایی در آن حضور داشتند. پس از آن، اولین نشست دوجانبه این بلوک با ارمنستان برگزار شد.
نظرسنجیها نشان میدهد که با وجود تضعیف حمایتها، پاشینیان پیروز خواهد شد. اما اینکه آیا او میتواند به پیروزی قاطعانهای دست یابد تا به دنبال کردن بازسازی جاهطلبانه برند ارمنستان ادامه دهد، یک سوال بیپاسخ باقی میماند.