در بندر روتردام، یکی از بزرگترین و پیشرفتهترین خوشههای شیمیایی جهان در یک نقطه بحرانی قرار دارد.
دود همچنان در آسمان بلند میشود و تانکرها پیدرپی در بندر تردد میکنند و مواد اولیه را به مخازن عظیم که از طریق خطوط لوله به تأسیسات متصل هستند، منتقل میکنند.
اما دو شرکت از ده شرکت این خوشه در سال گذشته کارخانههای خود را تعطیل کردهاند؛ چرا که صنعت شیمیایی اروپا تحت فشار قیمتهای بالای انرژی، تقاضای ضعیف و رقابت فزاینده از سوی چین قرار گرفته است.
در حالی که درگیری خاورمیانه با اخلال در کارخانههای چینی که به مواد اولیه از خلیج فارس متکی هستند، تا حدی تسکینبخش بوده، اما همچنین هزینههای انرژی را افزایش داده و نوسانات قیمت را برای ورودیهای حیاتی مانند نفتا (Naphtha) تشدید کرده است که پیامدهای آن بر بازارهای شیمیایی پاییندست نیز تأثیرگذار بوده است.
پیتر هانتسمن (Peter Huntsman)، مدیرعامل شرکت هانتسمن (Huntsman Corporation) که سایتهایی در سراسر اروپا، از جمله روتردام، را اداره میکند، گفت: «تحولات خاورمیانه هزینههای انرژی را حتی بیشتر افزایش داده و این موضوع، آسیبپذیری بریتانیا و اروپا را در برابر شوکهای خارجی تقویت میکند.»
جیمز هوپر (James Hooper)، تحلیلگر ارشد صنعت شیمیایی در شرکت تحقیقاتی برنستاین (Bernstein)، گفت: حتی اگر این بحران به برخی تولیدکنندگان اروپایی کمک کرده باشد، یک توافق صلح میتواند «همه مشکلات را دوباره بازگرداند.»
به گفته ایوان ون در لان (Yvonne van der Laan)، نایب رئیس اجرایی گروه شیمیایی لیوندلباسل (LyondellBasell) که در بورس آمریکا فهرست شده، بازگشت به تعطیلیهای «بیسابقه» میتواند خطر یک اثر دومینو را به همراه داشته باشد. او گفت: «این [اتفاق] قلب این زنجیرههای ارزش یکپارچه را از بین میبرد. وقتی این اتفاق شروع میشود، فقط مسئله زمان است که کل اکوسیستم فرو بپاشد.»
برای افزودن به مشکلات در روتردام، میتسوبیشی (Mitsubishi) در ماه فوریه اعلام کرد که ساخت یک واحد تولید پیشرفته برای MXDA (یک ماده شیمیایی واسطه مورد استفاده در پوششهای با عملکرد بالا برای کشتیها، تجهیزات نظامی و سایر کاربردهای صنعتی) را متوقف خواهد کرد.
تعطیلیها در روتردام یک پدیده محلی نیستند.
بر اساس گزارش سازمان صنعتی سفیک (Cefic)، تعطیلی کارخانهها در سراسر اروپا طی چهار سال گذشته شش برابر افزایش یافته است که منجر به از دست رفتن تقریباً یکدهم ظرفیت تولید اروپا و تأثیر مستقیم بر حدود ۲۰,۰۰۰ شغل در سراسر قاره شده است. سرمایهگذاری در بخش شیمیایی اروپا در سال گذشته بیش از ۸۰ درصد کاهش یافت.
مدیران اجرایی نه تنها به هزینههای بالای انرژی اروپا اشاره میکنند که قبل از جنگ به طور متوسط حداقل دو برابر ایالات متحده و چین بود و از آن زمان تاکنون نیز افزایش یافته است. سایر مسائل رایج شامل فرآیندهای کند صدور مجوز، کمبود زیرساختهای بهروز و قانون بلندپروازانه آب و هوایی اتحادیه اروپا است که به زعم آنها منجر به بار اداری زیادی شده است.
تعطیلیها و کاهش سرمایهگذاری، توانایی اروپا را برای تولید مواد اولیه زندگی مدرن، از کلر (chlorine) مورد استفاده برای تصفیه آب آشامیدنی گرفته تا فنلها (phenols) که در بردهای مدار چاپی (printed circuit boards) استفاده میشوند، تهدید میکند.
یک داستان هشداردهنده در مورد وابستگی اتحادیه اروپا به چین برای ترکیبات حیاتی، درک این واقعیت در طول همهگیری کووید-۱۹ بود که اروپا دیگر نمیتواند پاراستامول (paracetamol) خود را تولید کند؛ زیرا مجبور بود ماده فعال آن را وارد کند.
مارکو منسینک (Marco Mensink)، مدیر کل سازمان تجاری صنعتی سفیک (Cefic)، گفت: «مردم دیگر نمیتوانند کنار بیایند و در حال تعطیلی هستند.» اما «اگر اروپا میخواهد روی پای خود بایستد و مستقل، قوی و امن باشد»، «به مواد شیمیایی نیاز دارد.»
تأسیسات تولیدی این صنعت معمولاً در خوشهها فعالیت میکنند تا از زیرساختهای مشترک بهرهمند شوند؛ به طوری که مواد تولید شده توسط یک شرکت اغلب به شرکت همسایه منتقل میشود. نتیجه آن یک شبکه همزیست از کارخانهها است که برای بقا به یکدیگر وابسته هستند. محصول جانبی یک واکنش شیمیایی که برای شرکتی که آن را تولید کرده بیفایده است، ممکن است ماده اولیه ضروری برای یک کسبوکار همسایه باشد.
در خوشه کلر روتردام، تعطیلی تأسیسات شرکت ترونکس (Tronox) (تولیدکننده دیاکسید تیتانیوم) و کارخانه رزین اپوکسی شرکت وستلیک (Westlake Corporation) به این معنی است که تقاضا برای کلر (که توسط شرکت نوبیان (Nobian) در مرکز شبکه تولید میشود) کمتر شده است.
اگر نوبیان تصمیم به تعطیلی تأسیسات خود بگیرد، شرکتهای محلی که به مواد آن به عنوان ماده اولیه وابسته بودند، مجبور به واردات مواد خواهند شد که هزینههای آنها را افزایش داده و فشارهایشان را تشدید میکند.
این مشکلی است که در سراسر قاره تکرار میشود. خوشه شیمیایی بندر روتردام بخشی از مجموعهای از سایتها است که در سراسر اروپا گسترده شدهاند و توسط خطوط لوله به هم متصل هستند. روتردام به آنتورپ (Antwerp)، یکی دیگر از خوشههای اصلی، متصل است و این دو مناطق راین (Rhine) و روهر (Ruhr) آلمان را تأمین میکنند که قلب تپنده صنایع سنگین اروپا، از جمله بخش خودروسازی آن، به شمار میروند.
ماتیاس برنینگر (Matthias Berninger)، نایب رئیس اجرایی گروه داروسازی بایر (Bayer) و وزیر پیشین دولت آلمان، این مشکل را به برج جنگا (Jenga tower) تشبیه کرد. او گفت: «آنچه میبینید این است که تعداد زیادی از بلوکهای چوبی کوچک از برج برداشته شدهاند… در نقطهای، همه اینها فرومیریزد.»
هانتسمن گفت: «آنچه بیش از همه مرا نگران میکند این است که هیچ سرمایهگذاری برای حفظ این سایتها در سه یا چهار سال آینده نمیبینم. ساخت این سایتها دههها طول کشید. نمیتوانید سه سال دیگر به آنجا بروید و بگویید که آن زمان سرمایهگذاری خواهیم کرد.»
مدیران اجرایی شیمیایی در اروپای قارهای، بریتانیا را به عنوان مثالی از چگونگی پیش رفتن اوضاع به سمت بدتر شدن ذکر میکنند. این کشور زمانی خانه صنایع شیمیایی امپریال (Imperial Chemicals Industries) بود که سایتهایی در سراسر بریتانیا داشت و طعمدهندههای غذایی، رنگها، کودها، عطرها، الکترونیک و مواد منفجره تولید میکرد.
با این حال، دههها سرمایهگذاری نامناسب، سیاست صنعتی نامنظم و تعطیلیها به این معنی است که آنچه از آن عظمت سابق باقی مانده، یک بخش کوچک است. این وضعیت طی پنج سال گذشته بدتر شده است؛ به طوری که تولید شیمیایی بریتانیا از سال ۲۰۲۱ تا ۶۰ درصد کاهش یافته است، طبق گزارش انجمن صنایع شیمیایی (CIA).
بریتانیا دیگر نمیتواند آمونیاک (ammonia) تولید کند، یک ماده شیمیایی حیاتی برای کشاورزی و جزء ضروری مواد منفجره. این کشور تنها یک کارخانه کلر (chlorine) قدیمی دارد که ۹۸ درصد آب آشامیدنی بریتانیا را تصفیه میکند. پس از تعطیلی کارخانه اکسونموبیل (ExxonMobil) در سال گذشته، تنها یک تأسیسات قادر به تولید اتیلن (ethylene) باقی مانده است، یک ماده شیمیایی اولیه که تقریباً در هر صنعتی استفاده میشود.
استیو الیوت (Steve Elliott)، مدیرعامل CIA، گفت: «بسیار تعجبآور خواهد بود اگر شاهد تعطیلی کسبوکارهای بیشتری نباشیم.»
قبل از بحران خلیج فارس، تولیدکنندگان اروپایی با مازاد عرضه گسترده مواد شیمیایی ارزان از چین دست و پنجه نرم میکردند؛ به طوری که شکایات ضددامپینگ (anti-dumping) شرکتهای شیمیایی اروپایی به کمیسیون اروپا به یک رکورد بالا رسید.
این مازاد عرضه ترکیبی از رکود در چین و محرومیت تولیدکنندگان چینی از بازار ایالات متحده به دلیل تعرفهها است که باعث شده آنها محصولات خود را به اتحادیه اروپا، دومین بازار مصرفکننده بزرگ جهان، سرازیر کنند.
بسیاری از کارخانههای چینی در نتیجه جنگ، وضعیت فورس ماژور (force majeure) اعلام کردهاند که به تولیدکنندگان اروپایی فرصت تنفسی داده است، اما هزینههای بالای انرژی این بلوک و تصمیم برای حذف تدریجی عرضه گاز روسیه تا سال ۲۰۲۷، همراه با قیمت فزاینده کربن، به این معنی است که مسائل اساسی تغییر چندانی نکردهاند.
گزارش جدیدی از شرکت بیمه اعتباری آترادیوس (Atradius) حاکی از آن است که انتظار میرود تولید مواد شیمیایی در اتحادیه اروپا و بریتانیا در سال ۲۰۲۶ تا ۲.۲ درصد کاهش یابد که ۱.۸ درصد بیشتر از پیشبینیهای قبل از جنگ در ماه فوریه است.
شرکت لیوندلباسل (LyondellBasell) مستقر در هیوستون، گفت که هزینههای انرژی در تأسیسات شیمیایی روتردام آن اکنون سه برابر بیشتر از سایتهایش در ایالات متحده است و اگر اتحادیه اروپا با سختتر کردن طرح تجارت انتشار (ETS) خود پیش برود، میتواند دو برابر شود.
سیاستمداران و مدیران صنعت در حال رایزنی با بروکسل هستند تا در زمان بازنگری ETS در تابستان امسال، آن را آسانتر کنند. اما تعداد کمی از مدیران شیمیایی اروپا خوشبین هستند.
اگرچه بخش شیمیایی اتحادیه اروپا در ۱۰ ماه اول سال ۲۰۲۵ مازاد تجاری ۳۱.۳ میلیارد یورویی داشت، اما این رقم در مقایسه با دوره مشابه در سال ۲۰۲۴، ۷.۳ میلیارد یورو کاهش یافته و تنها ناشی از صادرات مواد شیمیایی تخصصی بوده است و نه محصولات کالایی حیاتی برای تولید، طبق گزارش سفیک.
هانتسمن (Huntsman) گفت که قاره اروپا باید انتخاب کند که آیا میخواهد قابلیت صنعتی خود را حفظ کند یا «به دیزنیلندی سالخورده، یک اقتصاد بزرگ خدماتی تبدیل شود که بسیاری از افراد مسن ثروتمند برای بازدید از قلعهها به آنجا میروند.»
جیم رتکلیف (Jim Ratcliffe)، مدیرعامل اینیوس (Ineos)، به فایننشال تایمز گفت که شرکتهای شیمیایی گزینههای کمی برایشان باقی مانده است: «واقعاً فقط کاری که میتوانید انجام دهید، دعا کردن است.»