دیپلماتها میگویند عربستان سعودی ایده پیمان عدم تجاوز بین کشورهای خاورمیانه و ایران را به عنوان بخشی از مذاکرات با متحدان در مورد چگونگی مدیریت تنشهای منطقهای پس از پایان جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی، مورد بحث قرار داده است.
دو دیپلمات غربی گفتند که ریاض فرایند هلسینکی دهه ۱۹۷۰ را به عنوان یک مدل بالقوه در نظر دارد؛ فرایندی که تنشها را در اروپا در طول جنگ سرد کاهش داد. این در حالی است که منطقه انتظار ایرانِ پس از جنگ را دارد که ضعیف شده اما همچنان تهدیدی برای همسایگانش محسوب میشود. آنها افزودند که پیمان عدم تجاوز از جمله ایدههای مختلفی است که در حال بررسی است.
کشورهای حاشیه خلیج فارس به ویژه از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، نگران بودهاند که پس از پایان درگیری و کاهش حضور گسترده نظامی آمریکا در منطقه، با یک رژیم اسلامی زخمخورده و تهاجمیتر در همسایگی خود مواجه شوند.
توافقنامههای هلسینکی که در سال ۱۹۷۵ توسط آمریکا، کشورهای اروپایی و اتحاد جماهیر شوروی و متحدانش امضا شد، به دنبال رسیدگی به مسائل امنیتی و ترویج همکاریهای اقتصادی بیشتر بین قدرتهای رقیب بود.
این توافقنامهها پیش از این نیز به عنوان یک مدل بالقوه برای خاورمیانه مطرح شده بودند، جایی که همسایگان ایران از زمان انقلاب اسلامی سال ۱۹۷۹، این کشور را نیرویی بیثباتکننده و تهدیدی بالقوه میدانستند.
اما ماهها جنگ، حس فوریت جدیدی را در میان کشورهای عربی و اسلامی برای بازنگری در ائتلافهای خود و ساختار امنیتی منطقه ایجاد کرده است.
دیپلماتها اظهار داشتند که بسیاری از پایتختهای اروپایی و نهادهای اتحادیه اروپا از ایده عربستان سعودی حمایت کرده و از دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس خواستهاند تا از آن پشتیبانی کنند. آنها این ایده را بهترین راه برای جلوگیری از درگیریهای آینده و ارائه تضمینهایی به تهران میدانند که مورد حمله قرار نخواهد گرفت.
آمریکا و ایران مذاکرات پشت پردهای را برای توافق پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز برگزار کردهاند. اما این مذاکرات بر برنامه هستهای جمهوری اسلامی متمرکز بوده است، نه زرادخانه موشکی و پهپادی آن یا حمایت از نیروهای نیابتی منطقهای، که از نگرانیهای اصلی کشورهای عربی است.
یک دیپلمات عرب گفت که یک پیمان عدم تجاوز که بر اساس فرایند هلسینکی الگوبرداری شده باشد، مورد استقبال اکثر کشورهای عربی و اسلامی و همچنین ایران قرار خواهد گرفت. ایران مدتهاست که تلاش میکند به آمریکا و دیگر قدرتهای غربی نشان دهد که منطقه باید امور خود را خودش مدیریت کند.
این دیپلمات افزود: «همه چیز بستگی به این دارد که چه کسانی در آن باشند – در شرایط فعلی، نمیتوانید ایران و اسرائیل را در آن داشته باشید... بدون اسرائیل، میتواند نتیجه معکوس داشته باشد زیرا پس از ایران، آنها (اسرائیل) به عنوان بزرگترین منبع درگیری دیده میشوند. اما ایران جایی نمیرود و به همین دلیل است که سعودیها آن را پیش میبرند.»
ایران در واکنش به جنگ آمریکا و اسرائیل، سیلی از موشکها و پهپادها را به سمت کشورهای حاشیه خلیج فارس شلیک کرد – که تأسیسات انرژی و دیگر زیرساختهای غیرنظامی را هدف قرار داد – و عملاً تنگه هرمز را بست. این امر تهدید بالقوه آن را برای همسایگان کوچکترش برجسته کرد.
برخی از کشورهای عربی و اسلامی نیز پس از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس، به طور فزایندهای نگران رفتار نظامی اسرائیل شدهاند. بسیاری از آنها با اسرائیل روابط رسمی ندارند.
آنها بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل را مسئول کشاندن دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، به جنگی میدانند که خودشان علیه آن لابی کرده بودند. اسرائیل به طور فزایندهای توسط بسیاری از کشورهای عربی و اسلامی به عنوان یک نیروی متخاصم و بیثباتکننده دیده میشود، زیرا به حملات خود علیه حزبالله در لبنان و حماس در غزه ادامه میدهد، در حالی که بخشهایی از جنوب سوریه را نیز اشغال کرده است.
همچنین تقسیماتی در میان کشورهای عربی و اسلامی وجود دارد – به ویژه بین عربستان سعودی و امارات متحده عربی، دو کشور بانفوذتر منطقه خلیج فارس – بر سر دیدگاههای متضاد برای منطقه و رقابت اقتصادی.
امارات متحده عربی در طول جنگ، تهاجمیترین کشور حاشیه خلیج فارس نسبت به ایران بوده و از نهادهای عربی به دلیل عدم پاسخگویی قویتر به تجاوز ایران انتقاد کرده است. این کشور به وضوح اعلام کرده است که در پی جنگ، قصد دارد روابط خود را با اسرائیل تقویت کند.
دو تن از دیپلماتها این سوال را مطرح کردند که آیا امارات متحده عربی مایل به پیوستن به چنین ترتیبی خواهد بود یا خیر.
در همین حال، عربستان سعودی و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس از تلاشهای میانجیگری به رهبری پاکستان برای توافق بین آمریکا و ایران برای پایان دادن به جنگ حمایت بیشتری کردهاند. این پادشاهی بخشی از یک همسویی در حال شکلگیری با پاکستان – که در سپتامبر یک پیمان دفاعی متقابل با آن امضا کرد – ترکیه و مصر است.
دیپلماتها میگویند که اگرچه آنها اتحاد رسمی ندارند، اما این کشورها به احتمال زیاد همکاریهای دفاعی، سیاست خارجی و اقتصادی را پس از جنگ تعمیق خواهند بخشید.
خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان، روز دوشنبه گفت که اسلامآباد پیشنهادی را برای پیوستن قطر و ترکیه به پیمان دفاعی عربستان-پاکستان برای ایجاد یک «اتحاد اقتصادی و دفاعی ... که وابستگی به خارج از منطقه را به حداقل برساند» ارائه کرده است.
یک مقام پاکستانی گفت که ایده گسترش پیمان دفاعی پیش از جنگ مطرح شده بود.
گزارشهای تکمیلی از حمزه جیلانی در اسلامآباد و جان پل راثبون در استانبول