شیرهای آب ممکن است در این کشور خشک شوند؛ بحران آبی چنان شدید است که از فضا نیز قابل مشاهده است

اوایل ماه جاری، صفوف نمازگزاران، برخی با چهره‌های رو به آسمان و برخی دیگر با سرهای خمیده، در مسجدی در تهران برای باران دعا کردند. این دعای آن‌ها به طور فزاینده‌ای ناامیدانه است. این شهر با بحران آبی چنان شدیدی دست و پنجه نرم می‌کند که رئیس جمهور ایران پیشنهاد تخلیه مردم را مطرح کرده است. هفته‌ها می‌گذرند و هنوز باران نمی‌بارد.

این ترس وجود دارد که آب در این شهر پهناور و پر جنب و جوش، که منطقه کلان‌شهری آن حدود 15 میلیون نفر جمعیت دارد، به کلی تمام شود.

در سخنرانی اوایل ماه جاری، رئیس جمهور مسعود پزشکیان گفت که اگر تا ماه دسامبر در تهران باران نبارد، آب جیره‌بندی خواهد شد. او افزود: "اگر کمبود باران ادامه یابد، ساکنان باید تخلیه شوند." بسیاری از کارشناسان تخلیه را غیرممکن می‌دانند، اما لحن پزشکیان نشان‌دهنده جدی بودن وضعیت ایران است.

تهران در کانون توجه است، اما این بحران بسیار فراتر از پایتخت می‌رود. محسن ب. مسگران، دانشیار علوم گیاهی در دانشگاه کالیفرنیا، دیویس، گفت که حدود 20 استان از آغاز فصل بارندگی در پایان سپتامبر حتی یک قطره باران نیز ندیده‌اند. به گفته رویترز، تقریباً 10 درصد از سدهای کشور عملاً خشک شده‌اند.

ریشه‌های مشکلات آبی ایران بازتابی از مشکلات بسیاری از نقاط دیگر جهان است: دهه‌ها برداشت بیش از حد، زیرساخت‌های قدیمی و فرسوده، گسترش سدها بر روی رودخانه‌ها، سوءمدیریت، و اتهامات فساد. در تمام این موارد، نخ تسبیح تغییرات اقلیمی دیده می‌شود که آب و هوای گرم‌تر و خشک‌تر را به دنبال دارد و باعث می‌شود سال به سال، مخازن خشک شده دوباره پر نشوند.

امیر آقاکوچک، استاد مهندسی عمران و محیط زیست در دانشگاه کالیفرنیا، ایروین، گفت که خشکسالی کنونی ایران بدترین خشکسالی حداقل در 40 سال اخیر است و سطح آب "در زمانی از سال که معمولاً انتظار می‌رود ذخایر در حال بازیابی باشند، نه اینکه بیشتر کاهش یابند"، در حال کوچک شدن است.

ایران، کشوری عمدتاً نیمه‌خشک، با کمبود آب غریبه نیست، اما به ندرت این کمبودها تهران را که بیشتر ثروتمندان و قدرتمندان کشور در آن زندگی می‌کنند، تحت تأثیر قرار داده است.

به گزارش خبرگزاری مهر، محسن اردکانی، مدیرکل آب و فاضلاب استان تهران، اوایل ماه جاری اعلام کرد که مخازن اصلی تأمین کننده آب شهر تنها حدود 11 درصد پر هستند.

سد لتیان، در حدود 15 مایلی خارج از شهر، تنها حدود 9 درصد پر است. از ماه می، این مخزن، که در دامنه‌های کوه‌های البرز قرار دارد، به حدی عقب‌نشینی کرده است که تقریباً یک بستر رودخانه کاملاً خشک با چند جریان آب باریک از خود به جای گذاشته است.

سد امیرکبیر، حدود 40 مایلی شمال غربی تهران، نیز در سطوح بسیار پایینی قرار دارد و در حال حاضر حدود 8 درصد از ظرفیت کل خود را داراست، به گزارش رویترز.

فراتر از تهران، حسین اسماعیلیان، رئیس شرکت آب و فاضلاب مشهد، به خبرگزاری ایسنا گفت که سطح آب در مخازن تأمین کننده مشهد، دومین شهر بزرگ ایران با حدود 3 میلیون نفر جمعیت، تنها حدود 3 درصد است.

کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب، محیط زیست و بهداشت دانشگاه سازمان ملل، که پیش از این معاون رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ایران بود، گفت که وضعیت ایران یک فاجعه کوتاه‌مدت نیست، بلکه یک بلای بلندمدت و در حال گسترش است که خسارات جبران‌ناپذیری به بار می‌آورد.

او این کشور را "ورشکسته آبی" توصیف کرد، که از رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و تالاب‌های خود (معادل حساب جاری) و آبخوان‌های زیرزمینی (معادل حساب پس‌انداز) با سرعتی بسیار بیشتر از آنچه که دوباره پر می‌شوند، برداشت می‌کند.

کارشناسان می‌گویند که هدف دولت برای دستیابی به خودکفایی غذایی، تا حدی در پاسخ به تحریم‌های غرب، عمدتاً مسئول این وضعیت است. آقاکوچک گفت: "برای دهه‌ها، سیاست‌ها گسترش کشاورزی آبیاری‌شده در مناطق خشک را تشویق کرده‌اند."

زمین‌های کشاورزی آبیاری‌شده از سال 1979 دو برابر شده‌اند و محصولات کشاورزی، به ویژه برنج که یک غذای اصلی در ایران است، به آب زیادی نیاز دارند. بخش عمده آب ایران، حدود 90 درصد، صرف کشاورزی می‌شود.

دریاچه ارومیه، در شمال غربی ایران، قربانی آشکار این وضعیت است. ارومیه که زمانی یکی از بزرگترین دریاچه‌های آب شور کره زمین بود، طی دهه‌های گذشته کوچک شده است. خشکسالی نقشی در این امر داشته، اما عامل بزرگتر، سدها و چاه‌هایی هستند که برای حمایت از مزارع در نزدیکی آن احداث شده‌اند و عرضه آب به دریاچه را قطع کرده‌اند. مسگران گفت که آنها "سیستم را فراتر از حد خود تحت فشار قرار داده‌اند."

صنایع آب‌بر مانند نفت و گاز نیز در مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران توسعه یافته‌اند که فشار را بر مناطق آسیب‌پذیر افزایش می‌دهد.

رشد جمعیت شهری نیز تقاضا را افزایش داده است. این وضعیت با زیرساخت‌های قدیمی تشدید می‌شود. مسگران گفت: "تخمین زده می‌شود 30 درصد از آب آشامیدنی تصفیه‌شده از طریق سیستم‌های توزیع قدیمی و فرسوده از دست می‌رود و بازیافت آب بسیار ناچیز است."

علاوه بر همه این مشکلات، بحران اقلیمی نیز وجود دارد. مدنی گفت: "خانه به دلیل سوءمدیریت در آتش بود و سپس تغییرات اقلیمی... به آن سوخت اضافه می‌کند."

ایران اکنون در ششمین سال متوالی خشکسالی خود قرار دارد، که به گفته مدنی، این خشکسالی اکنون در مقیاس، شدت و مدت زمان "بی‌سابقه در دوران مدرن" است.

بر اساس تحلیل اخیر شبکه "نسبت‌دهی آب و هوای جهانی"، شرایطی که این خشکسالی را ایجاد می‌کند – کمبود باران و افزایش دما – بدون تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت‌های انسانی امکان‌پذیر نمی‌بود.

برای مردم تهران، این یک انتظار نگران‌کننده است. امید بود که پاییز باران‌های مورد نیاز را به ارمغان بیاورد، اما به جز چند بارش پراکنده، باران نباریده است.

مقامات می‌گویند جیره‌بندی رسمی آب وجود ندارد، اما ساکنان از کاهش فشار آب گزارش می‌دهند. گاهی اوقات شیرهای آب برای مدتی خشک می‌شوند.

مدنی گفت که ارتباط دولت با مردم پراکنده و ناسازگار بوده است که منجر به سطوح بالای بی‌اعتمادی و رواج تئوری‌های توطئه، از جمله این ایده که قدرت‌های خارجی آب و هوای ایران را تغییر می‌دهند و ابرها را می‌دزدند، شده است.

با وجود سخنان رئیس جمهور، تخلیه شهر امکانی دور از ذهن به نظر می‌رسد. مسگران پرسید: "مردم حتی به کجا می‌روند؟" "این کشور با یکی از بدترین شرایط اقتصادی خود روبرو است و اکثر خانواده‌ها به سادگی توانایی چنین اقدامی را ندارند."

تخلیه‌های موقت ممکن است محتمل‌تر باشند. در تابستان، مقامات برای ترغیب مردم به ترک شهر، تعطیلات اضطراری عمومی اعلام کردند. مدنی گفت: "اگر فقط چند روز یا چند هفته آب باقی مانده باشد، حتی صرفه‌جویی برای چند ساعت نیز می‌تواند تفاوت بزرگی ایجاد کند."

دولت همچنین تلقيح ابرها را امتحان کرده است، جایی که ذرات به ابرها تزریق می‌شوند تا باران یا برف تولید کنند. با این حال، اجماع علمی کمی در مورد میزان موفقیت این روش وجود دارد. مدنی گفت: "این یک راه حل خوب برای دولت‌های ناامید است تا فقط نشان دهند که در حال انجام کاری هستند."

کارشناسان می‌گویند برای مقابله واقعی با بحران بلندمدت، اصلاحات گسترده‌ای لازم است، از جمله تنوع بخشیدن به اقتصاد به دور از بخش‌های آب‌بر مانند کشاورزی. با این حال، این کار احتمالاً بسیار ناخوشایند خواهد بود و می‌تواند مشکلات بزرگ بیکاری ایجاد کند.

در حال حاضر، مقامات امید خود را به باران بسته‌اند و برای آن دعا می‌کنند. مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران، به نقل از گزارش رویترز که از رسانه‌های دولتی نقل قول می‌کرد، گفت: "در گذشته مردم برای دعا برای باران به بیابان می‌رفتند. شاید نباید این سنت را نادیده بگیریم."

با این حال، وضعیت چنان حاد است که حتی اگر باران ببارد، بعید است که کافی باشد. آقاکوچک گفت: "طبیعت اکنون محدودیت‌های سختی را اعمال می‌کند." آبخوان‌هایی که تخلیه شده‌اند، بازسازی نخواهند شد و اکوسیستم‌هایی که فروپاشیده‌اند، نمی‌توانند به سرعت احیا شوند.

او افزود: هرچه دولت برای انجام اصلاحات معنادار بیشتر صبر کند، گزینه‌های کمتری باقی می‌ماند. "بحران آب تنها یک مسئله زیست‌محیطی نیست؛ بلکه به طور فزاینده‌ای با آینده اجتماعی و سیاسی ایران در هم تنیده است."