به نظر میرسد ایران به رغم بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل در ماه گذشته که فروش تسلیحات به این کشور و فعالیتهای موشکی بالستیک را ممنوع میکند، برنامه موشکی بالستیک خود را تشدید کرده است.
منابع اطلاعاتی اروپایی میگویند چندین محموله پرکلرات سدیم (sodium perchlorate)، پیشساز اصلی در تولید سوخت جامد که موشکهای متعارف میانبرد ایران را تامین میکند، از زمان فعال شدن به اصطلاح «سازوکار ماشه» در پایان سپتامبر، از چین به بندرعباس ایران رسیده است.
این منابع میگویند که این محمولهها که از 29 سپتامبر (مهرماه) شروع به رسیدن کردهاند، شامل 2000 تن پرکلرات سدیم خریداری شده توسط ایران از تامینکنندگان چینی پس از درگیری 12 روزه با اسرائیل در ماه ژوئن است. اعتقاد بر این است که این خریدها بخشی از تلاش جدی برای بازسازی ذخایر موشکی کاهشیافته جمهوری اسلامی است. چندین کشتی باری و نهاد چینی درگیر، تحت تحریمهای ایالات متحده قرار دارند.
این محمولهها پس از آن صورت میگیرد که تحریمهای بیش از یک دههای سازمان ملل با سازوکار ماشه – یک بند برای نقض توافقنامه برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) سال 2015 برای نظارت بر برنامه هستهای ایران – بازگردانده شدند.
بر اساس تحریمهای دوباره اعمال شده بر تهران در ماه گذشته، ایران نباید هیچ فعالیتی مرتبط با موشکهای بالستیک قادر به حمل کلاهک هستهای انجام دهد. کشورهای عضو سازمان ملل همچنین باید از ارائه مواد به ایران که میتواند به توسعه سیستم حمل تسلیحات هستهای این کشور کمک کند، جلوگیری کنند؛ سیستمی که به گفته کارشناسان میتواند شامل موشکهای بالستیک باشد.
کشورها همچنین موظفند از ارائه کمک به ایران در ساخت تسلیحات جلوگیری کنند. چین، به همراه روسیه، با بازگرداندن تحریمها مخالفت کرده و گفت که این اقدام تلاشها برای «حل و فصل دیپلماتیک مسئله هستهای ایران» را تضعیف میکند.
در حالی که ماده ارسالی – پرکلرات سدیم – به طور خاص در اسناد سازمان ملل درباره مواد ممنوعه برای صادرات به ایران نام برده نشده است، اما یک پیشساز مستقیم آمونیوم پرکلرات است که یک اکسیدکننده فهرست شده و ممنوعه است که در موشکهای بالستیک استفاده میشود. با این حال، کارشناسان میگویند که عدم ذکر صریح این ماده شیمیایی در تحریمها ممکن است فضایی را برای چین فراهم کند تا استدلال کند که هیچ ممنوعیت سازمان ملل را نقض نکرده است.
سیانان مسیر چندین کشتی باری را که توسط منابع اطلاعاتی به عنوان درگیر در آخرین محمولههای پرکلرات سدیم از بنادر چین به ایران شناسایی شدهاند، با استفاده از دادههای ردیابی کشتیها و رسانههای اجتماعی خدمه آنها دنبال کرده است. بسیاری از این کشتیها از اواخر آوریل چندین بار بین چین و ایران در رفت و آمد بودهاند. منابع میگویند که خدمه آنها ظاهراً توسط شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران استخدام شدهاند و پستهای منظم آنها در رسانههای اجتماعی، مسیری از توقفهایشان در سفر از چین به ایران را فراهم میکند.
از جمله این کشتیها MV Basht است که قبلاً توسط آمریکا تحریم شده بود و در 15 سپتامبر (شهریورماه) بندر ژوهای چین را ترک کرد، در 29 سپتامبر (مهرماه) به بندرعباس رسید و از آن زمان به چین بازگشته است.
کشتی Barzin نیز مسیر مشابهی را طی کرد و در 2 اکتبر (مهرماه) از گائولان حرکت کرد و در 16 اکتبر (مهرماه) به بندرعباس رسید، پیش از آنکه در 21 اکتبر (آبانماه) دوباره عازم چین شود.
کشتی Elyana در 18 سپتامبر (شهریورماه) بندر چانگجیانگکو چین را ترک کرد و در 12 اکتبر (مهرماه) به بندرعباس رسید. نهایتاً، MV Artavand بندر لیوهنگ چین را ترک کرد و در 12 اکتبر (مهرماه) به بندرعباس رسید، در حالی که سیستم ردیابی AIS خود را برای مخفی کردن عمدی حرکاتش خاموش کرده بود، این موضوع طبق اطلاعات غربی گزارش شده است.
مشخص نیست که آیا دولت چین از این محمولهها مطلع است یا خیر. در پاسخ به پرسش سیانان درباره این معاملات، سخنگوی وزارت خارجه چین گفت که در حالی که او «با وضعیت خاص آشنا نیست»، چین «همواره کنترلهای صادراتی بر اقلام دوگانه را مطابق با تعهدات بینالمللی و قوانین و مقررات داخلی خود اجرا کرده است.»
سخنگو در ادامه افزود: «ما میخواهیم تأکید کنیم که چین متعهد به حل و فصل مسالمتآمیز مسئله هستهای ایران از طریق ابزارهای سیاسی و دیپلماتیک است و با تحریمها و فشار مخالف است»، و اضافه کرد که پکن بازگشت تحریمها تحت سازوکار ماشه را «غیرسازنده» و «شکستی جدی» در تلاشها برای «حل و فصل مسئله هستهای ایران» میداند.
محمولههای مشابه قبلاً نیز گزارش شده بودند، اما تشدید آنها از زمان جنگ 12 روزه – که ارتش اسرائیل حداقل یک سوم پرتابگرهای سطح به سطح شلیککننده موشکهای بالستیک میانبرد (MRBMs) ایران را هدف قرار داد – نشاندهنده تمایل دوباره جمهوری اسلامی برای تسلیح خود است.
جفری لوئیس، مدیر پروژه منع گسترش تسلیحات شرق آسیا در موسسه مطالعات بینالمللی میدلبری، گفت: «ایران اکنون به پرکلرات سدیم بسیار بیشتری نیاز دارد تا موشکهای مصرف شده در جنگ را جایگزین کند و تولید را افزایش دهد. انتظار دارم محمولههای بزرگی به ایران برسد زیرا این کشور سعی در تجدید تسلیحات دارد، همانطور که انتظار دارم اسرائیل و آمریکا نیز برای جایگزینی رهگیرها و مهمات مصرف شده رقابت کنند.»
او به سیانان گفت که بهترین راه برای در نظر گرفتن لحظه کنونی، یک وقفه در خصومتها است، زیرا هر دو طرف به دنبال تجدید تسلیحات هستند.
او گفت: «دو هزار تن پرکلرات سدیم تنها برای حدود 500 موشک کافی است. این مقدار زیاد است، اما ایران قبل از جنگ قصد داشت ماهانه حدود 200 موشک تولید کند و اکنون باید تمام موشکهایی را که یا اسرائیل نابود کرده یا خودش استفاده کرده، جایگزین کند.»
روابط دیرینه
چین مدتهاست که یک متحد دیپلماتیک و اقتصادی برای ایرانِ تحت تحریم بوده است، تحریمهای «یکجانبه» آمریکا علیه این کشور را محکوم کرده و بیشتر صادرات نفت ایران را خریداری میکند، با وجود اینکه چندین سال است خریدهای نفت ایران را گزارش نکرده است.
این تجارت انرژی به شبکهای از کشتیها متکی است که نفت ایران را به پالایشگاههای مستقل در سواحل چین، اغلب از طریق کشورهای واسطه، هدایت میکنند، به گفته تحلیلگران، این عمل پالایش را از شرکتهای دولتی چینی که در برابر تحریمهای آمریکا آسیبپذیر خواهند بود، جدا نگه میدارد. این پالایشگاههای به اصطلاح «قوری» (teapot refineries) به همکاری با آنچه اغلب «ناوگان تاریک» تانکرها نامیده میشود، معروف هستند که از تاکتیکهای پنهانکاری برای قاچاق کالاهای تحریمشده استفاده میکنند.
محمولههای قبلی
منابع امنیتی اروپایی بر این باورند که یک سیستم مشابه و مبهم، شامل شرکتهای پوششی که چیزی بیش از شمارهها و آدرسهای صورتحساب جعلی نیستند، برای ادامه جریان پرکلرات سدیم به ایران استفاده شده است. همچنین شرکتهای قانونیتر، از جمله دو شرکت که قبلاً در ماه آوریل توسط آمریکا به دلیل نقششان در «شبکهای برای تأمین مواد اولیه سوخت موشک بالستیک به نمایندگی از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC)» تحریم شده بودند، نیز در این امر دخیل هستند. بر اساس اطلاعات منابع اطلاعاتی، بیشتر شرکتهای درگیر در شهر بندری دالیان در شمال شرق چین مستقر هستند.
در ماه فوریه، سیانان گزارش داد که 1000 تن پرکلرات سدیم از چین به ایران ارسال شده است. تا ماه آوریل، آمریکا چندین نهاد ایرانی و چینی، از جمله کشتیهایی را که گمان میرفت در «شبکهای برای تأمین مواد اولیه سوخت موشک بالستیک به نمایندگی از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC)» نقش دارند، تحریم کرده بود.
با این حال، به گفته منابع اطلاعاتی، این محمولهها ادامه یافتند، به طوری که سازمان جهاد خودکفایی سپاه 1000 تن دیگر پرکلرات سدیم را که در 22 مه (اردیبهشتماه) با کشتی هامونا از تایکانگ چین حرکت کرده بود، در 14 یا 15 ژوئن (خردادماه) به بندرعباس رساند. این کشتی کمتر از یک ماه پس از انفجار عظیمی که در 27 آوریل (اردیبهشتماه) در آنجا رخ داد و گمان میرود ناشی از پرکلرات سدیم بوده و 70 کشته و صدها زخمی بر جای گذاشت، به سمت بندر ایران حرکت کرد.
آخرین محمولهها مقادیر بسیار بیشتری را در مدت زمان کوتاهی نشان میدهند. اولین محموله از 10 تا 12 محمولهای که منابع اطلاعاتی اروپایی در حال ردیابی بودهاند، در 29 سپتامبر (مهرماه)، دو روز پس از فعال شدن سازوکار ماشه – که در ماه اوت توسط آلمان، فرانسه و بریتانیا، شرکای اروپایی برجام، راهاندازی شد – و بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل، به ایران رسید. سایر محمولهها همگی پس از اعمال تحریمها از چین خارج شدند.
تونگ ژائو، پژوهشگر ارشد برنامه سیاست هستهای در صندوق صلح بینالمللی کارنگی، گفت که موضع چین در مورد وضعیت قانونی بازگشت تحریمها ممکن است به نحوه نگرش مقامات این کشور به چنین محمولههایی مرتبط باشد.
به گفته ژائو، «اول و مهمتر از همه، چین – به همراه روسیه و ایران – مشروعیت سازوکار ماشه را در نامهای مشترک به سازمان ملل که در 18 اکتبر (مهرماه) منتشر شد، محکوم کرده است، که نشان میدهد پکن احتمالاً خود را ملزم به اقدامات دوباره اعمال شده نمیداند.»
اگر سازوکار ماشه فعال نمیشد، 18 اکتبر (مهرماه) پایان رسمی 10 ساله برجام را رقم میزد، در این زمان گزینه بازگرداندن تحریمها و محدودیتهای قبلی سازمان ملل بر برنامه هستهای ایران منقضی میشد و شورای امنیت پرونده هستهای ایران را میبست.
در واقع، چین در ماه سپتامبر (شهریورماه) به روسیه پیوست تا برای تمدید شش ماهه برجام تلاش کند، با این استدلال که زمان بیشتری برای تلاشهای دیپلماتیک لازم است و به آنچه پکن نشانههایی از تمایل ایران برای تعامل با جامعه بینالمللی در زمینه تنظیم برنامه هستهای خود میدید، اشاره کرد. شورای امنیت سازمان ملل قطعنامه مورد حمایت چین را در ماه سپتامبر، یک روز پیش از لازمالاجرا شدن سازوکار ماشه، رد کرد.
پکن یکی از شش کشوری بود – به همراه فرانسه، آلمان، روسیه، بریتانیا و آمریکا – که برجام را در سال 2015 با ایران امضا کرد. در دیداری بین شی جین پینگ، رهبر چین، و مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، در ماه سپتامبر، شی بر موضع چین تأکید کرد که این کشور «اهمیت زیادی به تعهد مکرر ایران مبنی بر عدم پیگیری توسعه تسلیحات هستهای» میدهد و «به حق ایران در استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای احترام میگذارد.»
ژائو همچنین به این واقعیت اشاره کرد که صادرات پرکلرات سدیم به طور صریح تحت رژیم تحریمهای قبل از برجام که اکنون دوباره به اجرا درآمده، ممنوع نیست. او افزود، آنچه قطعنامههای بازگردانده شده سازمان ملل منع میکنند، ارائه «اقلام، مواد، تجهیزات، کالاها و فناوری» توسط کشورهای عضو به تهران است که میتواند به توسعه سیستم حمل تسلیحات هستهای ایران کمک کند.
بنابراین، در حالی که پرکلرات سدیم نام برده نشده است، «باید تحت کنترلهای کلیتر بر مواد مورد استفاده در تولید موشکهای سوخت جامد قرار گیرد»، اما او خاطرنشان کرد که عدم ممنوعیت صریح آن ممکن است فضای بیشتری برای تفسیر برای چین و سایر کشورها باقی بگذارد.
ژائو گفت: «پکن ممکن است آگاه باشد که چنین صادراتی به طور غیرمستقیم از برنامه موشکی ایران حمایت میکند، اما ممکن است آن را یک مسئله اصولی نیز بداند – یعنی تأکید بر حق حاکمیتی چین برای اتخاذ تصمیمات مستقل کنترل صادرات در مورد اقلامی که به صراحت توسط سازمان ملل ممنوع نشدهاند.»
سیمونه مککارتی از سیانان در تهیه این گزارش همکاری داشته است.