این میمونها مادرسالار هستند، اما به این معنی نیست که صلحجو هستند
برخی افراد میگویند سلطه مردان نظم طبیعی امور است. اما بونوبوها، نخستیهایی که تقریباً ۹۹ درصد از DNA خود را با ما مشترک هستند، مخالف این نظر هستند.
بونوبوها (Pan paniscus) میمونهای بزرگی هستند که در جوامع تحت سلطه زنان زندگی میکنند، که در میان پستانداران یک نادر نسبی است، به ویژه در گونههایی که نرها از نظر جنسی بزرگتر هستند. در حالی که مادهها از همتایان نر خود کوچکتر هستند، اما در جوامع بونوبو سلطه دارند.
دانشمندان مدتهاست که در این فکر بودهاند که چگونه بونوبوهای ماده مادرسالاری خود را حفظ میکنند. در یک مطالعه که روز پنجشنبه در مجله Communications Biology منتشر شد، محققانی که نزدیک به ۳۰ سال شش جامعه بونوبو را در جمهوری دموکراتیک کنگو ردیابی کردند، اولین توضیح مبتنی بر شواهد را برای چگونگی به دست آوردن و حفظ سلطه بونوبوهای ماده بر نرهای موجود در جوامع خود ارائه کردند. آنها دریافتند که مادهها برای برهم زدن تعادل قدرت به نفع خود، ائتلافهایی علیه نرها تشکیل میدهند.
وقتی یک بونوبو نر از خط خارج میشود، مادههای اطراف با هم متحد میشوند تا به او حمله کنند یا او را بترسانند. نرهایی که در مواجهه با چنین درگیریهایی تعظیم میکنند، رتبه اجتماعی خود را از دست میدهند، در حالی که دشمنان ماده آنها این رتبه را به دست میآورند و به آنها امکان دسترسی بهتر به غذا و جفت برای پسرانشان را میدهد.
بونوبوها و شامپانزهها نزدیکترین خویشاوندان زنده ما هستند. زمانی تصور میشد که آنها زیرگونهای کمی کوچکتر و تیرهتر از شامپانزه هستند، اما دانشمندان تقریباً یک قرن پیش تشخیص دادند که آنها گونههای جداگانهای هستند. مطالعه این میمونهای در معرض خطر، که فقط در جمهوری دموکراتیک کنگو یافت میشوند، در طبیعت دشوار است.
برای انجام این مطالعه، مارتین سوربک (Martin Surbeck)، بومشناس رفتاری در دانشگاه هاروارد، و سایر دانشمندان هزاران ساعت را صرف پیادهروی در جنگلهای انبوه کردند.
دکتر سوربک گفت: «شما حدود ساعت سه صبح از خواب بیدار میشوید، سپس یک یا دو ساعت پیادهروی میکنید تا مکانی را پیدا کنید که آنها شب قبل لانههای خود را در آنجا ساختهاند.» «و سپس شما کل روز گروه را دنبال میکنید تا زمانی که دوباره لانههای خود را بسازند.»
در میان نخستیشناسان (primatologists) مشخص است که بونوبوها علاوه بر جنگ، عشق زیادی میورزند. آنها نوازشهای نسبتاً سنگینی انجام میدهند، اسباببازیهای جنسی میسازند و در مقاربت همجنسگرایانه شرکت میکنند. با توجه به فعالیت جنسی و سطح خشونت پایینتر آنها در مقایسه با شامپانزهها، این ایده که بونوبوها هیپیهای دنیای میمونها هستند، فراگیر است.
با این حال، مشاهدات دکتر سوربک و تیمش، و مشاهدات سایر محققان، این کلیشهسازی هماهنگ از این نخستیها را به چالش میکشد. مود موگینوت (Maud Mouginot)، انسانشناسی در دانشگاه بوستون که در مطالعه فعلی شرکت نداشت، گفت: «بونوبوها آنقدرها هم که مردم فکر میکنند صلحآمیز نیستند.»
این شامل درگیری بین دو جنس نیز میشود. از سال ۱۹۹۳ تا ۲۰۲۱، محققان ۱۷۸۶ مورد را مشاهده کردند که یک نر با یک ماده درگیر میشود. نمونهها شامل رفتار پرخاشگرانه نسبت به یک ماده یا نوزادش، یا انحصار غذا بود. در تقریباً ۶۱ درصد از این درگیریها، ماده با سایر مادهها متحد شد و پیروز بیرون آمد.
دکتر سوربک گفت: چنین درگیریهایی «میتواند بسیار شدید باشد». «در چند مورد، ما گمان میکنیم که نر در نتیجه حمله مرده است.»
مشخص شده است که نرها در چنین درگیریهایی انگشتان دست و پا را از دست میدهند. در یک حادثه ناگوار، یک بونوبو نر در باغ وحش اشتوتگارت در آلمان در جریان نبرد با دو ماده، آلت تناسلی خود را از وسط گاز گرفت. یک جراح توانست آن را دوباره به هم بخیه کند.
دکتر سوربک و تیمش با تکیه بر تمام دادههایی که جمعآوری کردند، چندین فرضیه را برای چگونگی حفظ قدرت مادهها در جامعه بونوبو آزمایش کردند. پس از بررسی اعداد، تنها فرضیهای که تیم شواهدی برای حمایت از آن پیدا کرد، فرضیهای بود که محققان آن را «فرضیه ائتلاف زنان» مینامند، که نشان میدهد زنان برای غلبه بر مردان در طول درگیریها با یکدیگر همکاری میکنند و در نتیجه رتبههای اجتماعی بالاتری را برای زنان برنده به همراه دارد. محققان دریافتند که یک بونوبو ماده به طور متوسط از حدود ۷۰ درصد از نرهای جامعه خود رتبه بالاتری دارد.
دکتر موگینوت گفت که یافتههای دکتر سوربک و همکارانش آنچه را که دانشمندانی مانند او برای دههها در مورد منبع قدرت زنان در جامعه بونوبو مشکوک بودهاند، تأیید میکند.
او گفت: «برای افرادی که با بونوبوها در این زمینه بودهاند، این موضوع چندان تعجبآور نیست - اما واقعاً خوب است که دادههای کمی واقعی از جوامع مختلف بونوبوها داشته باشیم.»
دکتر سوربک گفت که دانشمندان تازه شروع به بررسی این موضوع کردهاند که چه درسهایی ممکن است از بونوبوها گرفته شود، بنابراین محافظت از آنها مهم است.
او گفت: «بونوبوها یک گونه در معرض خطر هستند. به عنوان نزدیکترین خویشاوند زنده ما، آنها به ما کمک میکنند تا به گذشته خود نگاه کنیم. اگر آنها را از دست بدهیم، آینهای برای بشریت را از دست میدهیم.»
اما برای او، این مطالعه همچنین از این ایده حمایت میکند که سلطه مردان یک اجتنابناپذیری بیولوژیکی نیست.
دکتر سوربک گفت: «در حالی که برخی افراد ممکن است فکر کنند که پدرسالاری و سلطه مردان به نوعی یک ویژگی تکاملی در گونه ما است، اما واقعاً اینطور نیست.»