وقتی روسیه در ماه مه شروع به استفاده از پهپادهای جتموتور «گران-۴» علیه اوکراین کرد، میدان نبرد به نفع کرملین تغییر جهت داد. این پهپادها بسیار سریعتر از مدلهای قبلی روسیه با موتور پروانهای بودند و فشار شدیدی بر دفاعیات اوکراین وارد کردند. اما این سلاحهای جدید نشاندهنده تغییری با ابعاد جهانی نیز بودند. آنها محصول همکاری فزاینده و اغلب مخفیانه محوری از استبدادها با اهداف همپوشانی بودند: روسیه، چین، ایران و کره شمالی.
پس از آنکه نیروهای اوکراینی توانستند یک «گران-۴» سالم را بازرسی کنند، ردپای این محور را در سراسر مونتاژ آن یافتند.
این پهپاد بر اساس پهپاد انتحاری شهابدار «شاهد-۱۳۶» ایران ساخته شده بود. روسیه در سال ۲۰۲۳ شروع به ساخت نسخه داخلی آن با نام «گران-۲» کرد.
روسیه در چندین جنبه روی طرح اصلی ایران نوآوری کرد تا «گران-۴» جدید را ایجاد کند.
موتور جت در ابتدا از چین وارد میشد، اما اکنون در روسیه بر اساس طرح چینی ساخته میشود.
بدنه جدید ساخت روسیه بادوامتر و آیرودینامیکتر است.
پهپاد بهروزشده میتواند طیف متنوعی از کلاهکهای جنگی ساخت روسیه را حمل کند.
همچنین دارای آنتنهای ضد پارازیت جدید ساخت چین و ماژول ناوبری نوری است که در روسیه با قطعات چینی ساخته شده است.
دوربینها و مودمهای شبکه مش (Mesh) پهپاد از چین وارد میشوند.
رایانه اصلی پروازی در روسیه ساخته شده و شامل تراشههای ساخت غرب است که عمدتاً از طریق چین یا هنگکنگ وارد میشوند.
نشانههای داخلی نشان داد که «گران-۴» در کارخانه پهپادسازی «آلابوگا» روسیه در تاتارستان ساخته شده است؛ جایی که گمان میرود تا ۲۵ هزار کره شمالی در مجموعهای پر از ماشینآلات صنعتی چینی کار میکنند.
تبانی این محور شرارت فراتر از «گران-۴» است. اعضا در حال به اشتراک گذاشتن فناوری و تخصص نظامی به شیوهای هستند که توازن نظامی اروپا، خاورمیانه و آسیا را تغییر میدهد. شبکه تولیدکنندگان، تجار، بانکها و کشتیهایی که همکاری را پشتیبانی میکنند، در حال پیچیدهتر و مقاومتر شدن است. و روابط اقتصادی عمیقتر، محور را کمتر در معرض فشار غرب قرار میدهد. همه این موارد اجرای تحریمهای سازمان ملل و غرب را دشوارتر میکند.
یکی از پیامدها این است که مقامات غربی و اوکراینی معتقدند کره شمالی بخش زیادی از فناوری پهپاد موجود در «گران-۴» و سایر سلاحها و همچنین تخصص استفاده از آنها را از روسیه کسب کرده است. این بخشی از پاداش برای ارائه تسلیحات و حدود ۱۶ هزار نیروی نظامی توسط کره شمالی برای کمک به جنگ اوکراین بوده است. اجزای مشابه پهپاد و تاکتیکها نیز توسط ایران در خاورمیانه استفاده میشود. طبق گفته مقامات اوکراینی، ایران همچنان پس از اشتراکگذاری اولیه طرحهای شاهد، مهندسان پهپاد را به روسیه میفرستد. ولادیسلاو ولاسیوک، مشاور رئیسجمهور اوکراین در امور سیاست تحریمی، اظهار داشت: «آنها هنوز در رفت و آمد هستند و دانش را تبادل میکنند.»
در همین حال، چین به طور منظم افسران و تکنسینهای نظامی را به تأسیسات روسیه که پهپادهای نظامی تولید و عملیات میکنند، اعزام کرده است. ظرفیت چین در تولید پهپاد بیرقیب است. اما تجربه رزمی ندارد: آخرین جنگ آن در سال ۱۹۷۹ علیه ویتنام بود. بنابراین، چین در حال جذب دانش روسیه برای بهبود طرحها و تاکتیکهای پهپادی خود است و امیدوار است در صورت بروز درگیری احتمالی بر سر تایوان، دست برتر را داشته باشد. روسیه، ایران و کره شمالی نیز به نوبه خود احتمالاً بیشتر به بسته نرمافزاری هوش مصنوعی چین برای حملات سایبری، کمپینهای اطلاعات نادرست و سلاحهای خودمختار تکیه خواهند کرد.
این محور همچنین توازن هستهای جهانی را تغییر میدهد. در حالی که چین به روسیه ماشینآلات، قطعات پهپاد و سایر اقلام «دوکاربردی» (با کاربردهای غیرنظامی و نظامی) عرضه میکند، کرملین طبق گفته مقامات غربی، به آن کمک میکند تا سیستم هشدار موشکی و زیردریاییهای موشکانداز هستهای کمصداتری بسازد. روسیه و چین همچنین اکنون راه را برای تلاش کره شمالی برای تبدیل شدن به یک قدرت هستهای تمامعیار هموار میکنند. و حمایت مخفیانه از سوی روسیه، چین و کره شمالی به ایران کمک کرده است تا از درگیری خود با آمریکا و اسرائیل جان سالم به در ببرد.
این بازآرایی جهانی، زمینهساز نشست سهجانبه نمایشی در ۱۹ نوامبر بین دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در اجلاس قدرتهای آسیا-اقیانوسیه در شهر شنژن چین بود (به تلگرام مراجعه کنید). برخی تحلیلگران این نشست را با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ مقایسه کردهاند. اما مقامات درگیر انتظار هیچ پیشرفتی نداشتند. در همین حین، محور قویتر میشود.
ماهیت ائتلاف محور مورد بحث مقامات و پژوهشگران غربی است. برخی آن را به عنوان ائتلاف نوظهوری از استبدادهای اصلاحطلب میبینند که دموکراسی را در سراسر جهان تهدید میکنند. آن را با بلوک شرق در جنگ سرد یا ائتلاف محور در جنگ جهانی دوم تشبیه میکنند. کتابی که امسال توسط بنیاد دفاع از دموکراسیها، یک اندیشکده آمریکایی تندرو منتشر شد، بیش از ۶۰۰ مورد همکاری امنیتی محور را در سالهای ۲۰۱۹-۲۰۲۵ شمارش کرد که از سال ۲۰۲۲ افزایش چشمگیری داشته است. بردلی بوومن، نویسنده اصلی آن، استدلال میکند که این همکاری از جهاتی فراتر از قدرتهای محور اصلی است. او میگوید: «در حال کسب زخمه است و هر دشمن را قدرتمندتر از آنچه در غیر این صورت بودند، میسازد.»
منتقدان این گروه را بیشتر به عنوان یک «محور مصلحتی» موقت بدون اهداف بلندمدت مشترک یا تعهدات دفاع متقابل آهنین میبینند. آنها هشدار میدهند که بزرگنمایی تهدید ممکن است چهار کشور را به هم نزدیکتر کند. اگرچه چین از سال ۱۹۶۱ پیمان دفاع متقابل با کره شمالی دارد، اما تعهد چین به آن قابل تردید است. روسیه در سال ۲۰۲۴ یکی دیگر با کره شمالی امضا کرد و سال گذشته یک «شراکت استراتژیک» محدودتر با ایران بست. بنابراین، این مجموعه اتصالات دوجانبه بسیار دورتر از یک ائتلاف رسمی مانند ناتو است که هر عضو آن رسماً متعهد به دفاع از دیگری است که مورد حمله قرار میگیرد.
تشبیه دقیقتر ممکن است قدرتهای محور در سه سال قبل از شروع جنگ جهانی دوم باشد. آنها در سیاست خارجی، اطلاعات و امور نظامی هماهنگ عمل میکردند، اما عمدتاً به صورت موردی تا زمانی که آلمان و ایتالیا در سال ۱۹۳۹ «پیمان فولاد» را امضا کردند. پیمان دفاع سهجانبه شامل ژاپن در سال ۱۹۴۰ دنبال شد. تشبیه دیگر یک سندیکای رؤسای مافیا است که همزمان با هم همکاری و رقابت میکنند. چیزی که آنها را متحد میکند، بیاعتنایی به قانون و تکیه بر شبکههای زیرزمینی حملونقل و مالی است.
اگرچه فکر نمیشود نشستهای چهارجانبه محور برگزار شود، اما این چهار کشور اغلب در سازمان ملل متحد با هم رأی میدهند و به محافظت از یکدیگر در برابر تحریمها یا اقدامات دیگر کمک میکنند. چین، روسیه و ایران همچنین از طریق سازمانهای بینالمللی مانند سازمان همکاری شانگهای و بریکس (که شامل برزیل، روسیه، هند و چین است) به صورت رسمی هماهنگ عمل میکنند. اما بیشتر اوقات، این چهار کشور به روشهای معاملاتی، دوجانبه و مخفیانه از یکدیگر حمایت میکنند. جاسوسی و دزدی از یکدیگر امری عادی است. و آنها اغلب بهترین فناوری نظامی خود را نگه میدارند، به اندازه کافی به اشتراک میگذارند تا از شکست جلوگیری کنند، اما نه به اندازهای که پیروزی تضمین شود.
دشمن دشمن من
چیزی که آنها را به هم متصل میکند، تمایل مشترک برای به چالش کشیدن رهبری جهانی آمریکا و سلطه بر مناطق خودشان است. ویکتور چا، مقام سابق امنیت ملی آمریکا که اکنون در مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی، یک اندیشکده در واشنگتن فعالیت میکند، گفت: «فکر نمیکنم در ذهنشان نظم جایگزینی وجود داشته باشد. آنها فقط سعی میکنند نظم آمریکا را مختل کنند و سپس از آن بهرهبرداری کنند.» اما او افزود که آنچه به عنوان همسوییهای معاملاتی آغاز شد، «زیرساخت چیزی را فراهم کرده که میتواند پایدارتر باشد». این همفکری میتواند در تبلیغات آنها نیز دیده شود؛ رسانههای دولتی روسیه و چین به ویژه به طور منظم محتوا را با یکدیگر به اشتراک میگذارند و وقتی به نفعشان باشد، پیامهای یکدیگر را پخش میکنند.
اعضای محور همچنان اهداف متفاوت و اغلب متناقضی دارند. برای مثال، چین نگران است که نفوذ رو به رشد روسیه در کره شمالی، رهبر آن، کیم جونگ اون را جسورتر کند. در ازای کمک او در اوکراین، کرملین حمایت اقتصادی و فناوری نظامی ارائه کرده که به او کمک کرده زرادخانههای متعارف و هستهای خود را تقویت کند. این موضوع چین را که مدتها تلاش کرده از جنگ دیگری در مرز شمال شرقی خود جلوگیری کند، نگران میکند. اگر کره شمالی به زرادخانه هستهای تمامعیار دست یابد، چین میترسد که این میتواند حمله آمریکا را تحریک کند یا باعث شود کره جنوبی و ژاپن، هر دو متحد آمریکا، سلاحهای هستهای توسعه دهند که علاوه بر قلمرو آقای کیم، چین را نیز هدف قرار دهند.
با این حال، در سال گذشته، چین روابط خود را با آقای کیم احیا کرده، اعتراضات علنی به برنامه سلاحهای هستهای او را کنار گذاشته، اتصالات حملونقل فرامرزی را گسترش داده و محدودیتهای تجاری را لغو کرده است. با احیای اقتصاد کره شمالی، این کشور پول بیشتری برای خرج کردن بر روی سلاحهای هستهای دارد. و نیروهای متعارف آن با بازگشت سربازان باتجربه کره شمالی به خانه و پذیرش فناوری و تاکتیکهای صیقلخورده در اوکراین و خاورمیانه، تهدید بیشتری برای کره جنوبی میشوند.
چین و روسیه همچنین در خاورمیانه اهداف و استراتژیهای واگرا دارند. چین میخواهد منطقه را تثبیت کند، جایی که اکنون روابط نزدیکی با کشورهای عربی حوزه خلیج فارس دارد که ایران آنها را بمباران کرده است. بسیاری از آنها نفت یا گاز را به چین تأمین میکنند. چین که نگران است قیمت بالای انرژی رکود اقتصادی آن را بدتر کند، همچنین امیدوار است تنگه هرمز را باز کند. روسیه، در مقابل، به دنبال بیثبات کردن منطقه، بالا بردن قیمت نفت و کسب اهرم فشار در مذاکرات با آمریکا درباره اوکراین است.
اما آقایان شی و پوتین منافع مشترک کافی در خاورمیانه دارند که اقداماتشان مکمل یکدیگر باشد. هیچکدام خواهان ایران کاملاً مسلح به هستهای نیستند. با این حال، آنها مشتاقند مطمئن شوند که رژیم آن فرو نمیپاشد (و احتمالاً با جایگزینی متمایل به غرب عوض نشود). آنها همچنین جنگ در آنجا را راهی مفید برای منحرف کردن منابع نظامی آمریکا و تضعیف حمایت عمومی از مداخله نظامی آن در خارج از کشور میدانند.
منافع امنیتی محور آنقدر سازگار به نظر میرسد که همکاری آنها در طیف وسیعی از فناوریهای نظامی در حال عمیقتر شدن است. وقتی روسیه در سال ۲۰۲۳ شروع به استفاده از موشکهای بالستیک KN-23 کره شمالی کرد، آنها اغلب اهداف را خطا میزدند یا در هوا منفجر میشدند. روسیه از آن زمان با افزودن قطعات جدید، از جمله گیرنده ساخت چین که آن را به شبکههای ماهوارهای روسیه و چین متصل میکند، آنها را دقیقتر و مانورپذیرتر کرده است. طبق گفته متخصصان اوکراینی، ماده منفجره نیز به هگسوژن تغییر یافته که قویتر است و در روسیه ساخته میشود. و KN-23 اکنون میتواند کلاهکهای خوشهای حمل کند که خسارت را در منطقه گستردهتری وارد میکنند. این و سایر بهبودها به نظر میرسد به کره شمالی بازگردانده شده است که اخیراً مجموعهای از آزمایشهای موشکی انجام داده است.
موشکهای ایران نیز دقیقتر شدهاند. آنهایی که به تأسیسات مایعسازی گاز قطر در راس لفان اصابت کردند، دو «جعبه سرد» را که حیاتیترین و سختترین بخشهای تعمیر در گیاه بودند، به دقت نابود کردند. ایران همچنین قادر بود رادارها، هواپیماها و تأسیسات آمریکا را در سراسر خلیج فارس هدف قرار دهد. پایگاه بریتانیایی-آمریکایی دیگو گارسیا در اقیانوس هند نیز هدف قرار گرفته است، همانطور که ناوهای جنگی آمریکا در نزدیکی ایران.
اگرچه بسیاری از موشکهای ایران بر اساس طرحهای قدیمی کره شمالی هستند، اما دیگر برای ساخت آنها به تخصص خارجی نیاز ندارد و نسل خود از موشکهای سوخت جامد را توسعه داده که میتوانند به سرعت شلیک شوند. با این حال، طبق گفته مقامات غربی، دقت اخیر آنها ممکن است ناشی از کمک اطلاعات چین و روسیه در شناسایی اهداف باشد. آنها معتقدند ایران به یک ماهواره جاسوسی چینی دسترسی دارد. و شاید مهمتر از آن، ایران (مانند روسیه و کره شمالی) اکنون قادر است از سیستم ناوبری ماهوارهای BeiDou چین برای کمک به هدایت موشکهای خود استفاده کند.
ایران همچنین همچنان به ماشینآلات تخصصی، قطعات و مواد از خارج، به ویژه چین وابسته است. واضحترین حمایت از طریق تأمین مواد شیمیایی پیشساز سوخت جامد توسط چین، به ویژه پرکلرات سدیم است. کشتی چینی حامل این ماده شیمیایی سال گذشته در بندر ایران منفجر شد. و کشتیهای چینی امسال نیز به تحویل آن ادامه دادند. همچنین شواهدی از تأمین قطعات چینی به شبهنظامیان نیابتی ایران، از جمله حزبالله در لبنان و حوثیها در یمن وجود دارد. جزئیات ارزشمند از محتویات چهار کانتینر توقیف شده در جولای در عدن، با محموله چینی متعلق به بندر تحت کنترل حوثیها به دست آمد. تحلیل انجام شده توسط Conflict Armament Research، یک اندیشکده، نشان میدهد که شامل قطعات برای موشکهای ایرانی بود. به نظر میرسد آن قطعات توسط یک شرکت چینی سفارشی ساخته شدهاند.
اینکه آیا دولت چین در چنین صادراتی شریک است، تعیین آن دشوار است. آن تأمین سلاح به ایران، روسیه یا کره شمالی را انکار میکند. اما بسیاری از آنچه به هر سه صادر میکند اقلام دوکاربردی، مانند الکترونیک و ماشینآلات صنعتی هستند. آن صادرات برنامههای نظامی و اقتصادهای گستردهتر آنها را حفظ میکند، در حالی که کالاهای مصرفی چینی به آرام کردن جمعیتهای داخلی آنها کمک میکند. روسیه به ویژه به واردات از چین وابسته است که انتظار میرود امسال به ۱۲۰ تا ۱۳۰ میلیارد دلار برسد، افزایشی ۸۰ تا ۹۰ درصدی نسبت به سال ۲۰۲۱. در حالی که دولتهای غربی فروش اقلام دوکاربردی مورد نیاز برای ساخت سلاح به روسیه را ممنوع کردهاند، گمان میرود چین تا ۹۰ درصد از آنها را تأمین کند.
حتی اگر بخشی از این تجارت بدون اطلاع دولت چین انجام شود، بسیاری از مقامات غربی معتقدند که (با توجه به قابلیتهای نظارتی فوقالعاده آن) یا به صورت مخفیانه صادراتی را که میداند برای اهداف نظامی استفاده خواهد شد تأیید میکند یا آگاهانه چشم خود را بر آن میبندد. برای مثال، موتور اصلی «گران-۴» توسط یک شرکت چینی ساخته شده که وبسایت آن مشخص میکند میتواند در موشکهای کروز و پهپادها استفاده شود. چین در اکتبر کنترلهای صادراتی بر موتورهای پهپاد را سختتر کرد. اما مقامات اوکراینی معتقدند که روسیه قبلاً تولید را در آلابوگا بومیسازی کرده است.
سلاحهای روسیه و ایران نیز اغلب حاوی قطعات الکترونیکی غربی هستند. اما آنها عمدتاً از طریق شبکه پیچیدهای از شرکتهای تجاری و نیابتی وارد میشوند که بسیاری از آنها در چین یا هنگکنگ مستقر هستند. چین از اجرای تحریمهای غربی اعمال شده بر دهها شرکت از این دست که اقلام مورد استفاده نظامی به روسیه، ایران یا کره شمالی تأمین میکنند، خودداری میکند. امسال، چین قوانینی معرفی کرد که شرکتها و افراد خارجی را به دلیل رعایت کنترلهای صادراتی یا تحریمهای اعمال شده بر شرکتهای چینی توسط دولتهای دیگر جریمه میکند.
بانکهای بزرگ چین همچنان به طور کلی از تحریمهای غربی پیروی میکنند و از تعلیق پرداختها و سیستمهای تسویه دلاری میترسند. اما چین شبکهای از مؤسسات و مکانیزمهای مالی جایگزین ساخته است که تا حد زیادی در برابر تحریمهای غربی مصون است. آن همچنین تلاشها برای «دلارزدایی» تجارت خود با روسیه، ایران و سایر اهداف تحریمی را تسریع کرده است. بیش از ۹۵ درصد تجارت روسیه با چین اکنون به یوان یا روبل انجام میشود، در مقایسه با حدود ۲۵ درصد پنج سال پیش.
بازی پوسته
این امکان تجارت نفتی را که محور را حفظ میکند فراهم میکند. چین حدود ۹۰ درصد صادرات نفت ایران و تقریباً نیمی از صادرات روسیه را وارد میکند. از آنجا که چین عمدتاً به یوان پرداخت میکند، ایران و روسیه میتوانند از آن درآمدها برای تأمین هزینه خرید فناوری دوکاربردی چینی استفاده کنند. و نفت عمدتاً از طریق «ناوگان سایه» ای متشکل از تانکرهای فرسوده حمل میشود که بسیاری از آنها از طریق شرکتهای پوستهای در هنگکنگ و چین سرزمین اصلی (و همچنین دوبی) مالکیت و مدیریت میشوند. این تاکتیکها توسط ایران پیشگامی شد اما اکنون بیشتر توسط روسیه استفاده میشود. در نتیجه، ناوگان سایه از حدود ۲۰۰ کشتی در سال ۲۰۲۲ به بیش از ۳۰۰۰ کشتی گسترش یافته است. در همین حال، کره شمالی تقریباً تمام نفت خود را از طریق خشکی از چین و روسیه وارد میکند.
اتصالات حملونقل نیز در حال ضخیمتر شدن است. چین و روسیه در حال ساخت یک خط لوله گاز جدید فرامرزی هستند که قرار است در سال ۲۰۲۷ افتتاح شود؛ آنها پلهای جادهای و ریلی جدیدی افتتاح کرده و در حال برنامهریزی برای گذرگاههای ریلی جدید هستند. و آنها در گسترش مسیر دریای شمالی از طریق قطب شمال به شدت همکاری میکنند. از سپتامبر، روسیه و چین هر دو پلهای جادهای جدید فرامرزی به کره شمالی افتتاح کردهاند. در همین حال، اتصالات روسیه و چین به ایران پنجرهای به دنیای بیرون فراهم میکند. خطوط هوایی ایران همچنان بین تهران، مسکو و شانگهای پرواز میکنند. حملونقل دریایی بین روسیه و ایران از طریق دریای خزر امسال افزایش یافته است. حملونقل بار ریلی از چین به ایران از طریق آسیای مرکزی نیز افزایش یافته است.
همکاری نزدیکتر محور اجتنابناپذیر نیست. اگر جنگها در ایران و اوکراین پایان یابد، تقاضا برای فناوری نظامی ممکن است کاهش یابد، همراه با تجارت نفت تحت تحریم. با انگیزههای کمتر برای همکاری، شکهای متقابل ممکن است عمیقتر شوند. اعضای محور از وابستگی به یکدیگر میترسند و در صورت فرصت، مایل به گسترش روابط تجاری با غرب هستند. دور زدن تحریمها هزینهها را افزایش میدهد و شرکتهای چینی به ویژه میترسند دسترسی به بازارهای غنی را از دست بدهند. با اقدام هماهنگ و رهبری قوی از کاخ سفید، این ممکن است به آمریکا و متحدانش اهرم فشاری بدهد. اما فعلاً، محور چالشی را نمایندگی میکند که غرب پاسخی خوب برای آن ندارد.
این مقاله در بخش بینالمللی نسخه چاپی با تیتر "در داخل محور شرارت" منتشر شد