دانشمندان تمام عمر حرفهای خود را صرف کشف چگونگی کارکرد جهان میکنند، اما برخلاف انتظار، نظرات بسیار متفاوتی درباره معنای واقعی علم دارند. پژوهشهای جدید فاش میسازد که دانشمندان حتی بیشتر از عموم مردم درباره ماهیت و هدف علم اختلاف نظر دارند.
این مطالعه که در مجله Royal Society Open Science منتشر شده است، ۱۸ توصیف مختلف از علم را بررسی کرد و دریافت که پژوهشگران به ندرت هیچیک از آنها را بدون تردید پذیرفتهاند. حتی زمانی که دانشمندان به طور کلی از یک تعریف خاص حمایت میکردند، بسیاری از آنها جنبههایی از آن را زیر سوال میبردند.
«آنچه برای من تعجبآور بود، وجود اختلاف نظر قابل توجه میان دانشمندان، از جمله دانشمندانی بود که در یک حوزه تخصصی مشابه فعالیت میکردند»، مارینا دوبووا، محقق پسادکتری مؤسسه سانتا فه که هدایت این پژوهش را بر عهده داشت، اظهار داشت.
در مقایسه، شهروندان عادی دیدگاههای سازگارتری را بیان کردند. آنها احتمال بیشتری داشت که علم را راهی مطمئن برای کشف حقایق عینی درباره جهان بدانند و اهمیت کمتری به عدم قطعیت و خلاقیت دخیل در پژوهشهای علمی قائل بودند.
این دیدگاههای متضاد ممکن است پیامدهای مهمی داشته باشند. آنها میتوانند بر سوالاتی که دانشمندان انتخاب میکنند مورد تحقیق قرار دهند تأثیر بگذارند و نحوه ارزیابی یافتههای علمی توسط مردم را تحت الشعاع قرار دهند. همچنین ممکن است توضیح دهند چرا گاهی اوقات مردم وقتی پژوهشگران نمیتوانند پاسخهای روشنی ارائه دهند یا نتیجهگیریهای خود را در پاسخ به شواهد جدید تغییر میدهند، احساس ناامیدی میکنند.
باورهای دانشمندان و عموم مردم درباره علم
دوبووا، که اکنون استاد یار روانشناسی در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی است، با کیاون ای. لیو، پژوهشگر دانشگاه پرینستون، همکاری کرد تا دریابد مردم چگونه علم را درک میکنند.
پژوهشگران از ۹۱ دانشمند و ۹۹ نفر از شهروندان عادی نظرسنجی کردند. از شرکتکنندگان خواسته شد تا ۱۸ توصیف از علم را که ریشه در دیدگاههای تاریخی داشتند، ارزیابی کنند؛ از جمله تشبیهات پژوهش علمی به کارآگاهی، جستجوی حقیقت، و آینهای که واقعیت را بازتاب میدهد.
هر دو گروه به طور کلی موافق بودند که کنجکاوی، اکتشاف و تمایل به حل معماها محور اصلی علم است. با این حال، فراتر از این ایدههای مشترک، دانشمندان دیدگاههای بسیار متفاوتی را ابراز کردند.
برخی از پژوهشگران علم را عمدتاً ابزاری برای کشف حقایق عینی میدانستند. دیگران اهمیت بیشتری به تخیل، قضاوت شخصی و تصمیمات خلاقانه دخیل در پژوهش میدادند. دانشمندان همچنین در مورد اینکه آیا پیشرفت علمی عمدتاً به پیروی از رویههای تثبیتشده بستگی دارد یا به انطباق و بداههپردازی در مواجهه با چالشهای جدید، اختلاف نظر داشتند.
دوبووا معتقد است این اختلافات ممکن است بازتاب تجربیات فردی باشد که نحوه رویکرد پژوهشگران به کارشان را شکل میدهد. همانطور که سرآشپزها میتوانند فلسفههای کاملاً متفاوتی درباره تهیه غذا داشته باشند، دانشمندان نیز ممکن است ایدههای متمایزی درباره بهترین روشها برای بررسی جهان توسعه دهند.
چرا عموم مردم علم را متفاوت میبینند؟
یکی دیگر از یافتههای جالب توجه مربوط به تفاوتها میان رشتههای علمی بود. درک عموم مردم از علم شباهت بیشتری به دیدگاههای بیانشده توسط فیزیکدانان و زیستشناسان داشت تا روانشناسان و سایر علوم اجتماعی.
یکی از دلایل احتمالی این است که فیزیک و زیستشناسی توجه بیشتری را در آموزش علوم به خود اختصاص میدهند و این امر ممکن است تصویری که مردم از پژوهش علمی دارند را شکل دهد. با این حال، دوبووا تأکید میکند که این توضیح همچنان موقتی است و نیاز به تحقیقات بیشتر دارد.
تفاوتهای میان دانشمندان و عموم مردم همچنین میتواند به توضیح سوءتفاهمها درباره عدم قطعیت علمی کمک کند. افرادی که انتظار دارند علم پاسخهای قطعی و عینی تولید کند، ممکن است در درک این موضوع که چرا یافتهها گاهی با هم در تضاد هستند یا چرا نتیجهگیریهای علمی باید هنگام در دسترس بودن شواهد جدید بهروزرسانی شوند، دچار مشکل شوند.
پیامدهای یافتهها برای هوش مصنوعی و کشف علمی
این پژوهش همچنین به چالش بالقوهای اشاره میکند که با افزایش نقش هوش مصنوعی در کشفیات علمی مطرح میشود.
با توسعه سیستمهای هوش مصنوعی توسط پژوهشگران که قادر به انجام تحقیقات علمی هستند، دوبووا نگران است که اتوماسیون ممکن است یک مفهوم محدود از نحوه عملکرد علم را ترجیح دهد. اگر این سیستمها حول یک رویکرد خاص به پژوهش ساخته شوند، سایر روشهای ارزشمند کشف ممکن است کمتر مورد توجه قرار گیرند.
این مطالعه از صندوق گرنت بذر لو اسکولر (Lou Schuyler Seed Grant Fund) مؤسسه سانتا فه حمایت دریافت کرد که در سال ۲۰۲۲ برای تشویق پروژههای اکتشافی توسط دانشمندان جوان ایجاد شد. دوبووا از این بودجه برای پرداخت هزینه مشارکت افراد در پژوهش استفاده کرد.
به گفته دوبووا، یافتهها نمایانگر تلاشی اولیه برای درک این موضوع است که چگونه باورهای بنیادین دانشمندان درباره حرفهشان ممکن است بر پژوهشهایی که انجام میدهند و کشفیاتی که به دست میآورند، تأثیر بگذارد.
«درک رایج از علم را بدیهی فرض نکنید»، او گفت. «همیشه بپرسید. همیشه نسبت به آنچه کسی در ذهن دارد، کنجکاو باشید.»