وقتی یک حمله هوایی آمریکا میدان آرگ تهران را در ۲ مارس ۲۰۲۶ هدف قرار داد، کاخ گلستان هدف نبود. اما بسیار نزدیک بود.
ضربه موشک باعث شکستن پنجرهها در سراسر مجموعه کاخ شد و برخی از دکوراسیونهای داخلی مجلل قرن نوزدهمی آن را تخریب کرد. در عکسهای گرفته شده پس از آن، قطعات آینهکاری مشهور آن روی زمین پراکنده بودند.
گلستان یک سایت میراث جهانی یونسکو و یکی از بزرگترین یادمانهای باقیمانده از سلسله قاجار ایران است که از ۱۷۸۹ تا ۱۹۲۵ حکومت میکرد. ساعاتی پس از حمله، یونسکو خسارات را گزارش کرد و اشاره داشت که اموال فرهنگی در زمان درگیری مسلحانه تحت قوانین بینالمللی محافظت میشوند.
این کاخ نه تنها یکی از نخستین قربانیان جنگ آمریکا و ایران بود، بلکه نمادی قدرتمند نیز محسوب میشد. و همانطور که همکار من مهرنوش سروش در مرکز مناظر باستانی خاورمیانه مستند کرده است، گلستان تنها نیست. از آغاز جنگ در ایران در فوریه ۲۰۲۶، گزارشهایی از آسیب به سایتهای میراثی از سراسر ایران واصل شده است.
من میدانم که ساختمانهای آسیبدیده — هرچقدر هم ارزشمند باشند — قابل مقایسه با هزینههای انسانی جنگ نیستند. اما تصاویر گلستان برای من، به عنوان یک باستانشناس که تاریخ روابط بین ایران و ایالات متحده را مطالعه میکند، طنین خاصی دارد. این امر همچنین در تقابل با تاریخ همکاری بین باستانشناسان آمریکایی و ایرانی قرار میگیرد، جایی که آمریکاییها برای حفظ میراث ایران، نه تخریب آن، تلاش میکردند.
کاوش مشترک
من سالها صرف تحقیق درباره چگونگی همکاری باستانشناسان، موزهها و مقامات فرهنگی دو کشور پیش از انقلاب ۱۹۷۹ ایران کردهام.
تحقیقات قبلی من بررسی کرده است که چگونه باستانشناسی در دهه ۱۹۶۰ با کمکهای خارجی آمریکا و برنامههای توسعه ایران گره خورد، و در حال حاضر کتابی درباره تاریخ دیپلماسی میراث آمریکا و ایران در قرن گذشته مینویسم.
من معتقدم که تاریخ راه دیگری برای تفکر درباره آنچه در درگیری فعلی از دست رفته ارائه میدهد. مدتها قبل از اینکه ایران و ایالات متحده دشمن شوند، میراث فرهنگی بستری فراهم کرد که مردم دو کشور یاد گرفتند چگونه با هم کار کنند.
باستانشناسان آمریکایی در اوایل دهه ۱۹۳۰ شروع به حفاری در ایران کردند. در آن روزها، رابطه نابرابر بود: موزههای آمریکایی دسترسی به سایتهای باستانشناسی را جستجو میکردند و بر اساس توافقنامههایی با دولت ایران، بخشی از اشیاء حفاری شده خود را تحت سیستم استعماری پارتاژ دریافت میکردند. در نتیجه، موزهها در سراسر ایالات متحده هنوز مجموعههای قابل توجهی از آثار باستانی ایران را در اختیار دارند.
شرایط این رابطه در دهه ۱۹۶۰، زمانی که ایالات متحده و ایران ارتباطات خود را تشدید کردند، به طور قابل توجهی تغییر کرد. در همان زمانی که هزاران متخصص، مربی، تاجر، دانشمند و سایر افراد آمریکایی برای کار و زندگی به ایران آمدند، این کشور قوانین آثار باستانی خود را اصلاح کرد و نهادهای باستانشناسی، دانشگاهها و موزههای خود را گسترش داد که منجر به مواردی از جمله رونق بزرگ گردشگری شد.
باستانشناسان آمریکایی همچنان مجوز حفاری در سایتهای ایرانی را میخواستند، اما آنها به طور فزایندهای در سیستمی تحت کنترل مقامات ایرانی فعالیت میکردند. در مقابل، نهادهای آمریکایی بودجه، دسترسی به آزمایشگاهها، دانش تخصصی، آموزش تحصیلات تکمیلی و اتصالات به جامعه علمی بینالمللی را ارائه میدادند.
پروژههای باستانشناسی آمریکایی در ایران از شبکههای گستردهای از چنین ارتباطاتی بهره میبردند. به عنوان مثال، دانشمندانی که روی دشت دهلران در جنوب غربی ایران کار میکردند، به سازمانهای دولتی ایران، سفارت ایالات متحده، دانشگاهها و موزههای آمریکایی، سازمانهای توسعه و آزمایشگاههای علمی وابسته بودند. بقایای گیاهی، استخوانهای حیوانات و سایر مواد از طریق آزمایشگاههای تخصصی در خارج از کشور جابهجا میشدند، در حالی که مقامات ایرانی در کنار پژوهشگران خارجی در میدان کار میکردند.
همکاری در دوران شاه
تا دهه ۱۹۷۰، پروژههای کار میدانی به طور فزایندهای به تلاشهای مشترک تبدیل شدند که بر پایه مشارکت رسمی بین نهادها و رهبری تعاونی استوار بودند. مقامات باستانشناسی ایران متخصصان آمریکایی را برای کمک به بررسی مناطقی که توسط سدسازی و سایر پروژههای توسعه تهدید میشدند استخدام کردند، در حالی که باستانشناسان ایرانی نقشهای پیشگام بیشتری در میدان بر عهده میگرفتند. در همین حال، دانشجویان به تعداد بیشتری بین تهران، شیکاگو، فیلادلفیا و نیویورک جابهجا میشدند. موزهها نمایشگاههای سیار برگزار میکردند و ایران کنگرههای علمی بینالمللی مختص تاریخ و باستانشناسی خود را میزبانی میکرد.
نمیتوان نادیده گرفت که این همکاریها در دورهای شکوفا شدند که ایران، تحت محمدرضا شاه پهلوی، متحد نزدیک ایالات متحده بود.
اگرچه شرایط رابطه به نفع ایران تغییر میکرد، اما همچنان با نابرابریهای ژئوپلیتیکی مشخص بود. دانشگاهها و موزههای آمریکایی منابعی را در اختیار داشتند که نهادهای ایرانی اغلب فاقد آن بودند — نه تنها از نظر مالی و سرمایه انسانی، بلکه از نظر فیزیکی، به شکل مجموعههایی از مصنوعات که قبلاً از ایران خارج شده بودند.
با این حال، این همکاریها زندگی مستقلی پیدا کردند، زیرا دانشمندان آمریکایی سال پس از سال باز میگشتند.
تغییرات پس از انقلاب
انقلاب اسلامی هم گستردگی و هم شکنندگی این شبکه را آشکار کرد. حتی در حالی که بحرانی که در سال ۱۹۷۸ آغاز شد عمیقتر میشد، باستانشناسان آمریکایی ابتدا فرض نمیکردند که مشارکتهای ایرانی آنها تمام شده است. در ملیان، بقایای شهر باستانی انشان، باستانشناس ویلیام سامنر پیشنهاد کرد که پرداخت حقوق به یک نگهبان برای حفاظت از سایت ادامه یابد، در حالی که تماس با همکاران ایرانی حفظ شود تا تحقیقات در نهایت از سر گرفته شود.
اما این اتفاق نیفتاد. و بخش زیادی از تلاش باستانشناسی آمریکایی-ایرانی فرو ریخت، زیرا روابط دیپلماتیک بین دو کشور پس از آنکه جمهوری اسلامی ۵۲ دیپلمات و شهروند آمریکایی را در سال ۱۹۷۹ گروگان گرفت و واشنگتن در جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ طرف بغداد را گرفت، سرد شد.
اما نمونه دهههای ۱۹۶۰ و ۷۰ به بخشی گاهی نامرئی از دیپلماسی اشاره دارد: روابطی که از طریق کار عملی مکرر انباشته شدهاند.
متخصص روابط بینالملل، تریتا پارسی، این نکته را در تاریخچه مذاکراتی که منجر به توافق هستهای ۲۰۱۵ ایران شد مطرح میکند. در کتاب "از دست دادن یک دشمن", که بر اساس مصاحبه با شرکتکنندگان از هر دو طرف است، پارسی رابطه کاری که بین وزیر خارجه ایالات متحده جان کری و وزیر خارجه ایران محمدجواد ظریف شکل گرفت را توصیف میکند.
این به معنای آن نیست که صمیمیت شخصی آنها به تنهایی توافق هستهای را تولید کرد. طبیعتاً، رؤسای جمهور باید مذاکرات را مجاز میکردند، دیپلماتها در تمام سطوح باید مصالحه پیدا میکردند و هر دو دولت باید نتیجه میگرفتند که یک توافق منافع آنها را تأمین میکند. اما گزارشهای معاصر آن رابطه را مبتنی بر احترام حرفهای و نزدیکی مکرر توصیف کردند. به عبارت دیگر، کری و ظریف وقت کافی را صرف مذاکره با یکدیگر کردند تا محدودیتهای یکدیگر را درک کنند و علیرغم خصومت بین دو دولتشان، یک رابطه کاری ایجاد کنند.
آن نوع رابطه کاری شخصی میتواند به دیپلماسی کمک کند — نه فقط در بالاترین سطوح، بلکه به طور گستردهتر در جامعه مدنی. دیپلماسی ورزشی مدتهاست که شناخته شده است؛ همچنین تبادل "هدایای" جانوری. تحقیقات من نشان میدهد که باستانشناسی نیز مدتها جایگاه مهمی در این نوع مبادلات فرهنگی داشته است.
امروزه، متخصصان حفاظت ایرانی در حال دستهبندی و فهرستنویسی قطعات شکسته کاخ گلستان هستند و سعی میکنند آسیبهای وارد شده به سایتهای میراثی در سراسر کشور را تعمیر کنند.
در همان زمان، مقامات آمریکایی و ایرانی همچنان به دنبال راههایی برای پایان دادن به درگیری هستند. من نمیدانم روابط آمریکا و ایران هنگامی که جنگ سرانجام پایان یابد چه شکلی خواهد داشت، اما ساختمانها و یادمانهای آسیبدیده نیاز به تعمیر و نگهداری خواهند داشت. اگر صندوق ورودی ایمیل من معیار باشد، دانشمندان ایرانی همچنان مایل به همکاری با همکاران آمریکایی هستند.
و اگر روزی فرصت سیاسی بزرگتری برای نزدیکی آمریکا و ایران فراهم شود، روابطی که توسط کسانی که میراث ایران را نگهبانی و مطالعه میکنند ساخته شده، ممکن است بیشتر از آنچه در نگاه اول به نظر میرسد اهمیت داشته باشند.