تهران — اعتراضاتی که روز سهشنبه در آبیدان، واقع در استان ایلام غرب ایران، آغاز شد، با یک شکایت فوری و ملموس شروع گردید: کشته شدن ۱۳ کارگر بخش نفت در یک تصادف اتوبوس، همانطور که رسانههای دولتی گزارش کرده بودند.
اما ظرف چند ساعت، معترضان شعار «مرگ بر دیکتاتور» سر دادند و خواسته پاسخگویی را به چالشی علیه خودِ جمهوری اسلامی تبدیل کردند.
این تجمع به عنوان یکی از نخستین تظاهرات گسترده پس از آغاز جنگ با اسرائیل و ایالات متحده در ماه فوریه اهمیت داشت. همچنین در شهری رخ داد که در جریان قیام سراسری ژانویه نماد مخالفت شده بود. این راهپیماییها نشانهای زودهنگام بود که سکوت نسبی تحمیلشده توسط جنگ و سرکوب بسیار شدید، لزوماً به معنای پذیرش عمومی نبوده است.
هزینه انسانی
برای مقامات، آبیدان با دوراهی آشنا اما دشوارتری مواجه است: چگونه میتوان شکایات مشروع را به رسمیت شناخت بدون اینکه آنها به نقطهای برای تجمع ناآرامیهای گستردهتر تبدیل شوند؟
روز شنبه، یک اتوبوس حامل کارکنان مجتمع گاز مایع (NGL) دهدشت در جادهای محلی واژگون شد و منجر به کشته شدن ۱۳ نفر و زخمی شدن ۱۷ نفر گردید. مسافران برای پیمانکاری در این تأسیسات، بخشی از صنعت نفت و گاز منطقه، کار میکردند.
مقیاس این تلفات و پرسشهایی درباره ایمنی حملونقل کارگران، ساکنان را به خیابانها کشاند. ویدیوها مردمی را نشان میدادند که خارج از بیمارستانی که مجروحان به آنجا منتقل شده بودند، جمع میشدند و سپس تظاهرات بزرگتری شکل گرفت. معترضان ابتدا خواستار پاسخگویی شدند و شعارهایی مانند «امروز روز عزاست» و «استعفا، استعفا» سر دادند.
تحقیقات بعدی پلیس، طبق گفته یک منبع محلی، سه عامل اصلی را شناسایی کرد: سرعت غیرمجاز و از دست دادن کنترل توسط راننده، تخلفات در ترتیبات حملونقل شرکت بهرهبردار و ناکافی بودن موانع ایمنی جاده.
عمrollah Misaei، دادستان آبیدان، اعلام کرد که پروندههای کیفری علیه رئیس شرکت NGL دهدشت و مدیرکل اداره نگهداری و حملونقل جادهای استان ایلام تشکیل شده است. همچنین گزارش شده که دو مدیر ارشد دیگر اخراج شدهاند. در همین حال، دادستان هشدار داد که هر کسی که بخواهد از این فاجعه برای «اختلال در نظم عمومی یا تحریک احساسات عمومی» سوءاستفاده کند، با پاسخ قاطعی مواجه خواهد شد.
این رویکرد به طور تاریخی پاسخ جمهوری اسلامی به اعتراضات را مشخص کرده است. این سیستم شکستهای اداری را به رسمیت میشناسد و وعده غرامت یا تحقیق میدهد، اما خواستههایی که نظام سیاسی را به چالش میکشند، خط قرمز امنیتی تلقی میکند.
نماد مخالفت
آبیدان، شهری عمدتاً کُردنشین، یکی از نقاط جرقه اعتراضات سراسری بود که در ژانویه شدت گرفت. تصاویر معترضانی که برنج را از مغزی مرتبط با سپاه پاسداران توزیع میکردند، به نمادی از قیام تبدیل شد.
این اعتراضات ابتدا با شکایات اقتصادی، از جمله سقوط ارزش پول ملی و افزایش قیمتها، پیش رفت و سپس به چالشی گستردهتر علیه جمهوری اسلامی تبدیل شد.
اهمیت آبیدان بازتاب الگوی گستردهتری بود که در آن شهرهای کوچکتر و استانهای حاشیهای، که اغلب در روایتهای سیاسی ملی نادیده گرفته میشوند، به مراکز پیشرو مخالفان تبدیل شدند.
سرکوب ژانویه مقیاسی متفاوت از دورههای قبلی ناآرامی داشت. هیئت حقیقتیاب سازمان ملل متحد درباره ایران در ماه سپتامبر اعلام کرد که پاسخ دولت نشاندهنده تشدید بیسابقهای بوده و استفاده گسترده از نیروی مرگبار، کشتار جمعی و بازداشتهای وسیع را مستند کرده است. همچنین گزارش شد که نیروهای امنیتی به مراکز درمانی حمله کردهاند و دهها هزار نفر بازداشت شدهاند. مقامات در اوج خشونت، قطع ارتباطات سراسری را اعمال کردند. از آن زمان به بعد، حداقل ۳۹ معترض مرتبط با ناآرامیها اعدام شدهاند، به گفته ماي ساتو (Mai Sato)، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد درباره ایران.
این رویداد قابل توجه است زیرا ساکنان علیرغم خطرات، دوباره به خیابانها بازگشتند و حول شکایتی که مقامات نمیتوانستند به راحتی آن را سیاسی جلوه دهند، بسیج شدند.
تلاش برای کنترل روایت
پاسخ دولت همچنین رقابتی را بر سر تعریف کنندگان تظاهرات آشکار ساخت. خبرگزاری فارس، وابسته به دولت، وجود این تجمع را تأیید کرد و پذیرفت که برخی شعارها جنبه سیاسی یافتهاند. این خبرگزاری مدعی شد افرادی تلاش کردهاند به اموال عمومی آسیب برسانند و دیگران را تحریک کنند، اما اکثر جمعیت قبل از کنترل وضعیت، پیوستن به آنها را رد کردند. خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی ایران (ایرنا) فراتر رفت و این تجمع را غیرقانونی خواند و آن را ناشی از فراخوانهای شخصیتهای خارج از ایران دانست.
این چارچوبسازی، خواسته اولیه برای پاسخگویی را از شعارهای سیاسی بعدی جدا میکند و دومی را به عنوان کار اغتشاشگران معرفی میکند نه نارضایتی داخلی مشروع.
اختلاف بر سر ماهیت اعتراض محدود به دولت و مخالفانش نبود. ویدیوهای منتشر شده در فضای آنلاین شامل شعارهای ضد نظام و حمایت از رضا پهلوی، ولیعهد تبعیدی، بود، در حالی که برخی کاربران ادعا کردند که صداهایی به فیلمهای واقعی اضافه شده است.
بحثهای آنلاین به ضعف گستردهتر در اپوزیسیون اشاره دارد. احساسات ضد دولتی به طور خودکار به توافق درباره آنچه باید جایگزین جمهوری اسلامی شود، چه کسی باید رهبری گذار را بر عهده بگیرد یا تغییر چگونه باید رخ دهد، منجر نمیشود.
برای مقامات، این شکافها استدلالی مناسب فراهم میکند: اینکه اعتراضات داخلی توسط عوامل خارجی دستکاری میشوند. این موضوع میتواند به بیاعتبار کردن مخالفت کمک کند، به ویژه در کشوری که در وضعیت نه جنگ و نه صلح با ایالات متحده و اسرائیل قرار دارد.