صیدا، لبنان — حاخ الی عابدیه بیش از پنج دهه پیش سرزمین مادری خود، یعنی لبنان را ترک کرد و از آن زمان حتی یک بار نیز به آنجا بازنگشته است، اما ریشه‌های لبنانی او همچنان بخشی جدایی‌ناپذیر از هویتش باقی مانده است.
او ۳۰۰۰ آهنگ عربی در گوشی هوشمند خود دارد. همسر آمریکایی‌اش، نحوه پخت غذاهای لبنانی مورد علاقه او را از مادرش آموخته است. وقتی با خواهران و برادرانش صحبت می‌کند، مانند بسیاری از شهروندان لبنان (که روزگاری قلمرو تحت‌الحمایگی فرانسه بود)، ترکیبی از زبان عربی و فرانسوی را به کار می‌گیرد.
جامعه یهودی پررونق سابق لبنان در دهه‌هایی که اکثر اعضایش کشور را ترک کردند، تا حد زیادی فراموش شده بود. اما جنگ اخیر میان اسرائیل و حزب‌الله — که منجر به مذاکرات مستقیم میان بیروت و تل‌آویو شد — بار دیگر توجه‌ها را به سوی آن‌ها معطوف کرده است.
ماه گذشته، اسرائیل موافقت کرد پنج غیرنظامی بازداشت‌شده توسط نیروهایش در جنوب لبنان را آزاد کند؛ در ازای کمک لبنان در جستجوی پیکر رهبران یهودی لبنانی که در دهه ۱۹۸۰ میلادی، در جریان جنگ داخلی این کشور، ربوده و کشته شدند.
این خبر، خاطرات دردناکی را برای یهودیان لبنانی مانند عابدیه، ۶۵ ساله، زنده کرد. او در بیروت متولد و بزرگ شده است؛ پدر و مادرش از سوریه به لبنان مهاجرت کرده بودند. عابدیه در سن ۱۰ سالگی زادگاهش را ترک کرد و مدتی در مکزیک ساکن شد. او اکنون در دبی مستقر است و به عنوان حاخ ارشد بازنشسته امارات متحده عربی و کشورهای حوزه خلیج فارس فعالیت می‌کند.
او لبنان دوران کودکی‌اش در دهه ۱۹۶۰ را در «بهترین روزهایش» به یاد می‌آورد؛ روزگاری با «ساحل‌ها و ریویراهای زیبا، تفرجگاه‌های کوهستانی و پیست‌های اسکی.»
خانواده او، مانند بسیاری از یهودیان لبنانی، پس از افزایش احساسات ضدیهودی در پی جنگ ۱۹۶۷ میان اسرائیل و کشورهای عربی، کشور را ترک کردند. نگرانی‌های امنیتی باعث شده است که او از آن زمان بازنگردد، اما عابدیه امیدوار است روزی بازگردد و کنیس مرکزی قدیمی و بسته‌شده بیروت را دوباره بازگشایی کند.
او گفت: «متأسفانه واقعیت تلخی است که اگرچه روابط یهودیان و لبنان به بیش از ۳۰۰۰ سال پیش، در زمان سلیمان نبی و حیرام، پادشاه صور، و روابط صلح‌آمیز و دوستانه آن‌ها بازمی‌گردد، اما وضعیت در ۵۰ سال اخیر شاهد چنین افول چشمگیری در جمعیت و زندگی یهودیان در لبنان بوده است.»
جامعه‌ای پررونق که پراکنده شد
جامعه‌ای پررونق که پراکنده شد
نادا عبدالصمد، خبرنگار لبنانی که دو کتاب درباره جامعه یهودی لبنان نوشته است، گفت این کشور زمانی بین ۱۸ تا ۲۰ هزار یهودی داشت که بسیاری از آن‌ها در محله مرکزی «ادی ابوجمل» بیروت زندگی می‌کردند؛ محله‌ای که به «دره یهودیان» معروف بود.
پس از جنگ اطراف تأسیس اسرائیل در سال ۱۹۴۸، بسیاری از یهودیان از کشورهای عربی دیگر مانند سوریه و عراق، که با تبعیض فزاینده و گاهی خشونت مواجه بودند، گریختند و به لبنان آمدند؛ کشوری با تنوع مذهبی که در آن احساس امنیت بیشتری می‌کردند. برخی سپس به صورت قاچاق به اسرائیل منتقل شدند، اما بسیاری در لبنان ماندند.
اما این وضعیت پس از جنگ ۱۹۶۷ تغییر کرد؛ جنگی که در آن اسرائیل شبه‌جزیره سینا را از مصر، بلندی‌های جولان را از سوریه و همچنین بیت‌المقدس شرقی، کرانه باختری و نوار غزه را تصرف کرد. لبنان میان گروه‌های طرفدار غرب و سایر گروه‌های حامی factions فلسطینی و جمال عبدالناصر، رهبر مصر، قطبی‌سازی شد.
در سال ۱۹۶۹، لبنان و گروه‌های فلسطینی «توافق قاهره» را امضا کردند که به گروه‌های فلسطینی اجازه می‌داد در لبنان آزادانه فعالیت کنند.
عابدیه به یاد می‌آورد: «از آن روز به بعد، جامعه یهودی در لبنان احساس ناامنی و تهدید بسیار شدیدی کرد. ما شروع به دیدن راهپیمایی‌ها و اعتراضاتی در خیابان‌های لبنان کردیم که شعار می‌دادند: "مرگ بر اسرائیل و مرگ بر یهودیان."»
خانواده او رفتند.
وضعیت پس از آغاز جنگ داخلی لبنان در سال ۱۹۷۵ بدتر شد. با شیوع ربودن افراد توسط گروه‌های مسلح، چهره‌های برجسته از جامعه رو به زوال یهودیان لبنان از خانه‌ها، محل کار یا خیابان‌ها به زور گرفته شدند. سازمانی به نام «سازمان مظلومان زمین» — که گفته می‌شود ارتباطی با حزب‌الله دارد — مقصر دانسته شد.
رهبران سابق یهودی در میان ۱۷ هزار مفقود پس از پایان جنگ داخلی
رهبران سابق یهودی در میان ۱۷ هزار مفقود پس از پایان جنگ داخلی
طبق گزارش آژانس تلگرافی یهود (JTA)، دست‌کم هفت یهودی از میان ۱۷ هزار فرد مفقود لبنانی هستند که سرنوشتشان دهه‌ها پس از پایان جنگ داخلی ۱۵ ساله این کشور همچنان نامعلوم است.
این خبرگزاری یهودی اعلام کرده است که این افراد شامل اسحاق ساسون، رئیس وقت جامعه یهودی لبنان؛ دکتر الی حلّاک، پزشکی که به دلیل درمان بیماران از تمام طوایف مذهبی در کلینیکش در بیروت شناخته می‌شد؛ و سلیم جاموس، دبیرکل سابق جامعه یهودی هستند. چند نفر دیگر نیز تأیید شده است که کشته شدند و پیکرشان در آن زمان بازیابی گردید.
مسئولان لبنانی هنوز هیچ پیشرفتی در کشف سرنوشت یهودیان مفقود اعلام نکرده‌اند. مشخص نیست اگر پیکر آن‌ها پیدا شود، چه اقدامی انجام خواهد شد.
بسام الحوط، وکیل نماینده جامعه یهودی لبنان، گفت: «در نهایت، این افراد شهروندان لبنانی هستند و اگر بخواهند پیکر آن‌ها را به خارج از کشور ببرند، یک فرآیند قانونی وجود دارد.»
دورون اشپیل‌من، سخنگوی دفتر بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در پاسخ به سوالی درباره علاقه اسرائیل به یهودیان ناپدیدشده لبنانی گفت: «اسرائیل، به عنوان دولت-ملت مردم یهود، مسئولیتی عمیق و پایدار نسبت به یهودیان سراسر جهان دارد» که «نه در مرزهای اسرائیل پایان می‌یابد و نه با مرگ.»
جامعه‌ای کوچک باقی مانده است
جامعه‌ای کوچک باقی مانده است
یهودیت همچنان یکی از ۱۸ طایفه مذهبی به رسمیت شناخته‌شده رسمی در لبنان است، اما تنها چند یهودی باقی مانده‌اند. الحوط گفت هیچ‌کس تعداد دقیق آن‌ها را نمی‌داند. عابدیه تخمین زد که حدود ۲۰ یهودی در سراسر کشور پراکنده هستند.
او گفت: «همه آن‌ها علناً به دین یهودی خود اذعان نمی‌کنند، شاید فقط نزد دوستان و همسایگان نزدیک.»
در فهرست رأی‌دهندگان شهروندان لبنانی، حدود ۴۰۰۰ یهودی همچنان در بیروت و حدود ۱۰۰۰ نفر در شهر بندری صیدا ثبت شده‌اند، اما بسیاری از آن‌ها احتمالاً در خارج از کشور زندگی می‌کنند.
الحوط گفت پنج کنیس باقی‌مانده در لبنان وجود دارد که قدیمی‌ترین آن‌ها در صیدا است.
هنوز تابلویی با عنوان «محله یهودیان» در کوچه‌های باریک بافت قدیمی صیدا ایستاده است؛ جایی که کنیس و برخی خانه‌های متعلق به یهودیان بسته و متروکه مانده‌اند.
طالب قره احمد، نویسنده چند کتاب درباره جامعه یهودی این شهر، گفت بسیاری پیش از حمله اسرائیل به لبنان در سال ۱۹۸۲ به آمریکای لاتین مهاجرت کردند. او افزود هنگامی که نیروهای اسرائیلی در سال ۱۹۸۵ از صیدا عقب‌نشینی کردند، آخرین یهودیان نیز همراه آن‌ها رفتند و نسخه‌هایی از تورات را از کنیس شهر برداشتند.
سامو بهار، رئیس فعلی جامعه یهودی لبنان، از مصاحبه خودداری کرد و اجازه فیلم‌برداری از داخل کنیس صدساله و بسته‌شده «ماگن آبراهام» در بیروت را به آسوشیتدپرس نداد؛ کنیسی که در جریان جنگ داخلی آسیب دید و تقریباً دو دهه پیش بازسازی شد.
تاریخ، هویت‌های پیچیده‌ای بر جای گذاشت
تاریخ، هویت‌های پیچیده‌ای بر جای گذاشت
دانی لینیاگو چند ماه پس از آغاز جنگ داخلی در سال ۱۹۷۵ کشور را ترک کرد. او از طریق چندین کشور، از جمله اسرائیل، گذشت و در نهایت در مکزیک ساکن شد؛ کشوری که دارای پراکندگی قابل توجهی از یهودیان لبنانی است. بسیاری از یهودیان لبنانی در آمریکا، فرانسه و برزیل، و همچنین در اسرائیل ساکن شدند.
دو ماه پس از ترک لبنان توسط او، پدرش در بیروت بازداشت و توسط مردان مسلحی که او را «عامل اسرائیلی» می‌نامیدند، مورد ضرب و شتم قرار گرفت؛ پیش از آنکه یک سیاستمدار برجسته لبنانی آزادی او را تضمین کند و توصیه کند کشور را ترک نماید.
لینیاگو گفت: «وقتی به من در میلان رسید، دیگر همان آدم سابق نبود.»
او هیچ برنامه‌ای برای بازگشت، حتی برای بازدید، ندارد.
او گفت: «برای من، خیلی دیر شده است.»
او غذاهای لبنانی می‌پزد، به آهنگ‌های لبنانی گوش می‌دهد و به «دی‌ان‌ای لبنانی» خود افتخار می‌کند. اما اکنون هویت او پیچیده شده است. او شش سال در اسرائیل زندگی کرده و خود را اسرائیلی نیز می‌داند. علی‌رغم مذاکرات اخیر میان دولت‌هایشان، این دو کشور همچنان رسماً در حالت جنگ هستند.
لینیاگو در تماس تلفنی از مکزیکوسیتی گفت: «من یک یهودی لبنانی هستم، اما اکنون همه چیز هستم. می‌توانم اسرائیلی باشم، فرانسوی باشم، مکزیکی باشم. می‌دانید چیست؟ من شهروند جهان هستم. من یک شهروند یهودی جهان هستم.»
___
ناتالی ملزر، خبرنگار آسوشیتدپرس، از ناحاریا در اسرائیل در تهیه این گزارش همکاری کرد.