تحلیلگران هشدار داده‌اند که با تشدید مرگبار تنش میان روسیه و اوکراین در حاشیه دریای سیاه که صادرات حیاتی غلات را تهدید می‌کند، قیمت جهانی مواد غذایی ممکن است امسال بیش از ۹ درصد افزایش یابد.
به گفته مقامات بندری، صادرات اوکراین در دو هفته اول ماه آگوست نسبت به سال قبل ۷۵ درصد کاهش یافت؛ این در حالی است که روسیه حملات خود را تشدید کرده و در ژوئیه و اوایل آگوست بیش از ۷۰ بار به بنادر حمله کرد و ۶۲ کشتی را هدف قرار داد.
کی‌یف اعلام کرده است که این حملات درآمد صادراتی حیاتی ۴۰ میلیارد دلاری را تهدید می‌کنند، که معادل ۱.۵ درصد تولید ناخالص داخلی است، در حالی که صدها میلیون نفر در سراسر جهان که به غلات اوکراین وابسته هستند، در معرض خطر کمبود قرار دارند.
پابلو مایر، اقتصادیار صنعتی در شرکت مشاوره‌ای اکسفورد اکونامیکس، به ایندیپندنت گفت که اکنون انتظار دارند شاخص قیمت مواد غذایی بانک جهانی در سال ۲۰۲۶ حدود ۹.۳ درصد افزایش یابد و در سال ۲۰۲۷ به حدود ۴.۴ درصد برسد.
او اظهار داشت: «با بسته شدن بندر اودسا، صادرات اوکراین به شدت کاهش یافته و تجارت جهانی گندم حدود ۷ درصد افت کرده است.» وی همچنین خاطرنشان کرد که حجم صادرات غلات روسیه نیز در ماه آگوست ۷۱ درصد کاهش یافت و در ۱۰ روز اول سپتامبر نسبت به سال قبل ۸۳ درصد افت کرد.
اهمیت غلات برای اوکراین و جهان چقدر است؟
روسیه بزرگ‌ترین صادرکننده غلات در جهان است و اوکراین در رتبه پنجم قرار دارد. این دو کشور به طور مشترک نزدیک به یک‌سوم تقاضای جهانی گندم را تأمین می‌کنند.
به گزارش لویدز لیست، شعله‌ور شدن مجدد خصومت‌ها باعث شده صادرات غلات روسیه از طریق دریای سیاه به پایین‌ترین سطح ۱۵ سال اخیر برسد و در ماه ژوئیه نسبت به سال قبل ۶۵ درصد کاهش یابد. داده‌های دولتی نشان می‌دهد که اوکراین حتی افت بزرگ‌تری سه چهارمی را تجربه کرده است.
اوگنیا سلپتسووا، اقتصاددان ارشد در اکسفورد اکونامیکس، هشدار داد که وضعیت اوکراین از ماه آگوست به دلیل بسته ماندن بنادر و توصیه به کشاورزان برای برنامه‌ریزی جهت بسته ماندن آن‌ها تا سال جدید، بدتر شده است.
او گفت که مجموع صادرات غلات ماه گذشته تنها ۷۷۴ هزار تن بوده که نسبت به میانگین آگوست سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵، ۷۹ درصد کاهش داشته و در سپتامبر حدود ۱.۴ میلیون تن بوده است.
وی افزود: «بر اساس نرخ‌های فعلی، صادرات غلات در سال زراعی ۲۰۲۶/۲۷ نزدیک به ۲۰ میلیون تن به نظر می‌رسد، تقریباً نیمی از پیش‌بینی‌های قبل از محاصره – و تنها در صورتی که مسیرهای جایگزین به ظرفیت کامل برسند.»
به گفته اکونومیچنا پراودا، بخش کشاورزی حدود ۶۰ درصد از درآمد صادراتی اوکراین را تشکیل می‌دهد و تخمین زده می‌شود که محاصره دوفاکتوی فعلی روزانه تا ۷۰ میلیون دلار به اوکراین هزینه تحمیل کند.
در فصل‌های اخیر، اوکراین حدود ۶ درصد از صادرات جهانی گندم و ۱۱ درصد ذرت را تأمین کرده است. اختلالات، اگر طولانی شوند، می‌توانند شروع به فرسایش بازارهای جهانی کنند.
سازمان ملل متحد و برنامه جهانی غذا (WFP) به دلیل هزینه و موقعیت مکانی، از جمله نهادهایی هستند که به صادرات کشاورزی اوکراین وابسته‌اند، به این معنی که کاهش تولید، مردم در برخی از آسیب‌پذیرترین نقاط جهان را تهدید می‌کند.
طبق آمار WFP، قبل از جنگ، صادرات غذایی اوکراین - عمدتاً گندم، روغن گیاهی و نخود - سالانه حدود ۴۰۰ میلیون نفر را تغذیه می‌کرد.
ژان-مارتن بائر، مدیر خدمات تحلیل امنیت غذایی و تغذیه WFP، گفت که این سازمان در سال ۲۰۲۱ بیش از ۸۸۰ هزار تن متریک غذا از اوکراین تأمین کرده است.
اما از سال ۲۰۲۲، آن‌ها بیش از ۱ میلیون تن متریک کالا را از اوکراین به کشورهای نیازمند منتقل کرده‌اند.
او اظهار داشت: «بسته شدن اولیه بنادر دریای سیاه در سال ۲۰۲۲ به جهش شدید قیمت جهانی مواد غذایی کمک کرد، قیمت‌ها را به سطوحی رساند که در دهه اخیر بی‌سابقه بود و دسترسی خانواده‌های آسیب‌پذیر به غذاهای اساسی را دشوارتر ساخت.»
«اگرچه بازارها از آن زمان سازگار شده‌اند، اما حملات اخیر به بنادر، کشتی‌ها و زیرساخت‌های صادرات همچنان نگران‌کننده هستند زیرا هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه را افزایش می‌دهند، قابلیت پیش‌بینی صادرات غلات را کاهش می‌دهند و خطر فشار بیشتر بر قیمت مواد غذایی را ایجاد می‌کنند - به ویژه زمانی که با اختلالات فعلی در دریای سرخ و تنگه هرمز ترکیب شوند.»
آیا راه حلی برای خروج از بحران وجود دارد؟
از زمان تهاجم تمام‌عیار، اتحادیه اروپا تلاش کرده است مسیرهای حمل‌ونقل جایگزین را برای ورود و خروج کالا به اوکراین تسهیل کند.
این «مسیرهای همبستگی» که کالاها را از طریق ریل، جاده و رودخانه جابه‌جا می‌کنند، در ماه ژوئیه همچنان ۹۵ درصد از صادرات غیرکشاورزی اوکراین را حمل می‌کردند، اما تنها ۲۰ درصد از غلات، دانه‌های روغنی و محصولات مرتبط اوکراین را جابه‌جا می‌کردند.
دریا همچنان کارآمدترین روش برای جابه‌جایی محموله‌های بزرگ در مسافت‌های طولانی است و ۸۰ درصد باقی‌مانده کالاها همچنان از طریق کریدور دریای سیاه عبور می‌کردند - هرچند با مقادیر کاهش‌یافته.
اکسفورد اکونامیکس هشدار داد که مسیرهای جایگزین حتی با افزایش ظرفیت، تنها می‌توانند حدود ۱۷ میلیون تن از غلات مفقود را جایگزین کنند. و حتی این مسیرها نیز در حال حاضر از حملات روسیه ایمن نیستند.
دکتر سلپتسووا گفت که روند نزولی صادرات از سال گذشته بازتاب ادراک ریسک است، نه کمبود ظرفیت.
او توضیح داد: «کریدور تحت کنترل خودِ اوکراین در طول سال ۲۰۲۵ کار کرد و حجم‌ها ماهانه بین ۲.۵ تا ۳.۵ میلیون تن بود. از اواخر ژوئیه، روسیه مستقیماً به کشتی‌های غیرنظامی و زیرساخت‌های بندری حمله کرد، بیمه‌گران پوشش خود را پس گرفتند و صاحبان کشتی از توقف در بنادر خودداری کردند.»
«به همین دلیل حجم‌ها فرو ریخت، هرچند بنادر هرگز به طور رسمی بسته نشدند، و به همین دلیل نیز اگر حملات متوقف شوند، می‌توانند سریع بازیابی شوند.»
مایر اشاره کرد که آن‌ها برآورد قبلی خود از میزان افزایش شاخص قیمت مواد غذایی بانک جهانی - که قبلاً ۱۱.۸ درصد برای امسال پیش‌بینی شده بود - را کاهش داده‌اند، زیرا اختلال «مشکل حرکت کالا بوده است نه کمبود موجودی».
او گفت عرضه جهانی گندم عملاً بدون تغییر نسبت به سال گذشته است، حتی اگر جنگ همچنان موانعی برای حمل‌ونقل ایجاد کند.
به گفته ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، در تلاش مجدد برای بازگشایی حمل‌ونقل در دریای سیاه، ترکیه، هند، مصر و سایر کشورهای خاورمیانه در مذاکرات پایان هفته گذشته شرکت کردند.
ترکیه و سازمان ملل متحد در ژوئیه ۲۰۲۲ به میانجی‌گری آنچه «ابتکار غلات دریای سیاه» نامیده می‌شد، کمک کردند تا صادرات امن غلات اوکراین در جریان جنگ امکان‌پذیر شود، اما روسیه سال بعد از این توافق خارج شد و شکایت کرد که صادرات غذا و کود خود با موانع جدی روبرو است.
ناتیا سسکوریا، پژوهشگر ارشد در مؤسسه سلطنتی خدمات توأم (RUSI)، گفت که احتمال بازگشایی پایدار کریدور دریای سیاه همچنان کم است، اما یک توافق محدود ممکن است.
او توضیح داد: «کرملین انگیزه کمی برای انجام امتیازات دارد، زیرا حملات به بنادر و زیرساخت‌های انرژی اوکراین منبع اهرم سیاسی در هر مذاکره گسترده‌تر است. محاصره همچنین اوکراین را در نقطه‌ای که بیشترین آسیب‌پذیری را دارد هدف قرار می‌دهد، زیرا کشاورزی سال گذشته بیش از نیمی از درآمد صادراتی کشور را تأمین کرد.»
«برای روسیه این یک روش مؤثر برای فشار آوردن به کی‌یف است، بنابراین واقع‌بینانه‌ترین نتیجه یک توافق محدود و زمان‌دار است، نه یک کریدور دائمی.»