در شرق سوریه، مردی که از افزایش سرسامآور قیمت سوخت شکایت دارد، به جمعیتی که با گوشیهایشان از او فیلم میگیرند روی میآورد و رئیسجمهور انتقالی کشور را مورد خطاب قرار میدهد.
فریاد میزند: «ما در کنار شما ایستادیم، شما هم در کنار ما بایستید. به خدا قسم، اگر از حالا تا سال نو اوضاع تغییر نکند، وضعیت به چیزی تبدیل میشود که نمیخواهیم. بس است!»
نیروهای امنیتی ایستادهاند و او آشکارا دولت را محکوم میکند.
آنچه در ادامه رخ میدهد تکاندهنده است: هیچ.
اوایل همین ماه، هزاران سوری در گستردهترین اعتراضها از زمان سقوط بشار اسد در نزدیک به دو سال پیش به خیابانها ریختند. برخلاف دوران حکومت پلیسی ۵۴ ساله خانواده او — که نافرمانی علنی میتوانست به زندان، شکنجه، ناپدید شدن یا مرگ بینجامد — به آنان اجازه داده شد به خانههایشان بازگردند.
اعتراضها بهطور گسترده از رسانههای دولتی پخش شد؛ در تضادی آشکار با دوران اسد که تلویزیون دولتی برای بیاعتبار کردن آنان اطلاعات نادرست پخش میکرد، از جمله ادعای اینکه اعتراضها از استودیوهای دورافتاده در قطر صحنهسازی شده است.
سوریه اکنون در فاصله میان آزادی سیاسی تازهیافته و بهبود اقتصادی که برای شهروندان عادی همچنان بهشکلی ناامیدکننده دور از دسترس است، مسیر خود را میپیماید؛ شهروندانی که بسیاری از آنان در حال از دست دادن صبر خود هستند.
تظاهرات اخیر با تصمیم ناگهانی دولت به افزایش تا ۴۰ درصدی قیمت سوخت آغاز شد؛ تصمیمی که دولت آن را به بحران جهانی انرژی ناشی از جنگ ایران نسبت داد. با گسترش خشم عمومی، دولت بخشی از افزایشها را پس گرفت و وزیر انرژی را برای پاسخگویی به پارلمان فرستاد.
تحلیلگران پاسخگویی دولت به بزرگترین آزمون فشار اقتصادی خود تاکنون را ستودهاند، اما هشدار دادهاند که این امر بنیادهای بحران هزینه زندگی در کشور را تغییر نخواهد داد. بانک جهانی برآورد میکند که دو سوم سوریها زیر خط فقر درآمدی پایینتر از متوسط زندگی میکنند، با کمتر از ۳٫۶۵ دلار در روز.
ابراهیم العسیل، مدیر آزمایشگاه «سوریه در گذار» در مدرسه کندی دانشگاه هاروارد، به سیانان گفت: «شاهد تکرار این اعتراضها خواهیم بود. غلبه بر این چالشهای شدید اقتصادی که سوریها از آن رنج میبرند عملاً غیرممکن است. این وضعیت بهتدریج دشوارتر خواهد شد.»
این فشار اقتصادی شکاف فزایندهای میان انتظارات سوریها از دولت جدید و واقعیت زندگی آنان ایجاد میکند.
چارلز لیستر، مدیر طرح ابتکار سوریه در مؤسسه خاورمیانه در واشینگتن دیسی، گفت: «دوره ماه عسل همیشه قرار بود به پایان برسد. انتظارات مردم بالا میرفت و اگر این انتظارات برآورده نمیشد، صبرشان به سر میآمد. اساساً همینجا هستیم.»
احمد الشرع، رئیسجمهور موقت، در حالی برای بازسازی سوریه — وظیفهای با برآورد ۲۱۶ میلیارد دلار — میشتابد که صبر مردم به پایان نرسیده باشد. او کشوری تقریباً ورشکسته را به ارث برد که اسد و نزدیکانش آن را غارت کرده بودند و رژیم جدید را تا حد زیادی به سرمایهگذاری خارجی وابسته گذاشتند.
راهبرد او بازگرداندن کشور به صحنه جهانی پس از دههها انزوا بوده است و اکنون میکوشد این تکاپوی بینالمللی را به دستاوردهای اقتصادی ملموس تبدیل کند.
الشرع روز چهارشنبه در مجمع عمومی سازمان ملل گفت: «سوریه جایگاه خود را در جامعه بینالمللی بازگردانده است. این کشور به گذرگاهی برای جهان تبدیل شده است. ما همچنین پلهای دیپلماتیک ساختیم و به جهان ثابت کردیم که امنیت منطقه باید از دمشق آغاز شود.»
استقبال جهانی از الشرع شاید بیش از هر چیز در رابطه گرم او با دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا نمود یافته است؛ کسی که از ماه مه گذشته چهار بار با او دیدار کرده است. نتیجه این رابطه، لغو کامل همه تحریمهای آمریکا علیه سوریه بوده است؛ کلیدی برای گشودن قفل سرمایهگذاری خارجی.
ترکیه، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی تاکنون بیشترین سرمایهگذاریهای خارجی را انجام دادهاند؛ سرمایهگذاریهایی که سوریه سال گذشته آن را ۲۸ میلیارد دلار برآورد کرد. اتحادیه اروپا ۲٫۷ میلیارد دلار حمایت متعهد شده است و امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، در سفر ژوئیه خود به دمشق چندین توافق جدید اقتصادی، حملونقلی و زیرساختی امضا کرد.
به شمارش یکی از کارشناسان سوریه، دولت جدید از زمان به قدرت رسیدن با نمایندگان حدود ۱۰۰ کشور دیدار کرده است. الشرع در نمایشی از عملگرایی، حتی با هر دو طرف رابطه خود را حفظ کرده است: ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، متحد اصلی رژیم پیشین، و ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین.
جغرافیای راهبردی سوریه
گستره این تعامل، بازتابدهنده موقعیت راهبردی سوریه است. در زمانی که اختلافات بینالمللی شدت گرفته، حمایت از آینده سوریه به نقطهای نادر از اجماع تبدیل شده است — و دلیل آن تا حد زیادی در جغرافیا نهفته است. سوریه در قلب خاورمیانه قرار دارد و از طریق بندرهای مدیترانهای خود آسیا و اروپا را به هم متصل میکند.
این امر بازتاب این باور است که همانگونه که جنگ داخلی سوریه فراتر از مرزهایش طنین انداخت — بحران مهاجرت را برانگیخت و زمینه ظهور داعش را فراهم کرد — سوریهای باثبات و مرفه میتواند ثبات منطقهای را تقویت کند، بازگشت پناهندگان را تشویق کند و افراطگرایی را مهار کند.
الشرع در میانه جنگ ایران، از موقعیت راهبردی سوریه بهره برده تا آن را بهعنوان جاده ابریشم مدرن معرفی کند؛ قطب تجاریای که بهعنوان جایگزین خشکی برای تنگههای هرمز و بابالمندب عمل میکند.
اثبات این ایده هماکنون در جریان است؛ هزاران تانکر حامل نفت از جنوب عراق از خاک سوریه عبور میکنند و به بندر مدیترانهای بانیاس میرسند.
اما برای سوریهای عادی، طرحهای بلندپروازانه دولت هنوز نتایج ملموسی نشان نداده است.
لیستر میگوید جامعه بینالمللی فرصت واقعیای در بازسازی آینده سوریه میبیند، اما این کار زمان میبرد.
او گفت: «واقعیت این است که بیشتر این پروژهها طرحهای راهبردی دهسالهاند. قرار نیست قیمت نان را کاهش دهند یا فوراً سوخت بیشتری وارد کنند یا هزینه سوخت در سوریه را پایین بیاورند.»
لیستر میگوید پایان تحریمهای آمریکا موجی از پروژههای سرمایهگذاری کوچک و متوسط جدید را به همراه آورده که مردم را سریعتر به کار میگیرد.
او گفت: «همین نوع پروژهها شانس بسیار بیشتری برای کاشتن بذرهایی دارند که به بهبود چالشهای پیش روی سوریهای عادی میانجامد. اما قرار نیست این مشکلات هفته آینده حل شوند. احتمالاً یک یا دو سال دیگر طول میکشد.»
سرمایه سیاسی «انقلابی» در حال تمام شدن
کرم شعار، اقتصاددان سیاسی سوری که یک شرکت مشاوره اداره میکند، برآورد میکند تنها ۵ درصد از توافقهای وعدهدادهشده پیشرفت ملموسی داشتهاند. از بارزترین آنها، نوسازی زیرساختهای برق و فرودگاه دمشق توسط شرکت یوسیسی هولدینگ به رهبری برادران خیاط، سوری-قطریهای بانفوذ، است.
او به سیانان گفت: «اقتصاد بیشک در حال بهبود است. اما این هرگز پرسش فرد عادی نیست. آنچه برای او اهمیت دارد این است که آیا معیشتش بهتر میشود.»
بسام العلی، یکی از معترضان سوری، به رویترز شکایت کرد که دولت بر توافقهای کلان دلاری متمرکز است، نه بر بهبود هزینه زندگی.
او در خطاب به الشرع گفت: «ما میدان نمیخواهیم. هر روز یک میدان جدید میسازند که یک میلیون هزار دلار هزینه دارد و پاساژ و نمیدانم چه. بگذارید مردمتان زندگی کنند. مردم شما با شما بودند، هنوز هم با شما هستند و با شما خواهند ماند، اما این کار اوضاع را منفجر خواهد کرد.»
العسیل هشدار داد که با انباشته شدن نارضایتیهای اقتصادی، «مشروعیت انقلابی»ای که دولت الشرع به دست آورده ممکن است از میان برود.
«خریدن صبر از مردم مستلزم آن است که به آنان اجازه مشارکت داده شود و احساس کنند صدایشان شنیده میشود.»
عامل اسرائیل
اما حتی اگر دولت بتواند شکاف میان سرمایهگذاری بینالمللی و بهبود اقتصادی روزمره را پر کند، با مانع دیگری روبهروست که تا حد زیادی خارج از کنترلش است؛ مانعی که الشرع روز چهارشنبه مستقیماً در سازمان ملل به آن اشاره کرد.
او گفت: «جهان از بازگشت ما شادمان است. اما اسرائیل به سوریه حمله میکند. این با جهتگیریای که در سطح جهانی میبینیم در تضاد است.»
او برآورد کرد که اسرائیل از زمان به قدرت رسیدن او نزدیک به ۵۰۰ حمله در سوریه انجام داده است. اسرائیل همچنین بخشهای بزرگی از جنوب سوریه را اشغال کرده و مقامات اسرائیلی گفتهاند ارتش این کشور قصد دارد بهطور نامحدود در آنجا بماند.
اسرائیل مدعی است به الشرع اعتماد ندارد و برای جلوگیری از حملات تروریستی به خاک خود به یک منطقه حائل امنیتی نیاز دارد. سوریه جنگزده تأکید میکند که خواهان درگیری با همسایه خود نیست.
دو طرف از اوت سال گذشته در مذاکرات مستقیم بودهاند.
الشرع روز سهشنبه در نشستی در شورای آتلانتیک در نیویورک گفت مذاکرات «به ۹۰ درصد توافقها رسید» تا اینکه اسرائیل به «دلایل مختلف» عقب نشست.
لیستر میگوید بیثباتی ناشی از اقدامات اسرائیل یکی از نگرانیهای اصلی سرمایهگذارانی است که درباره فرصتهای سوریه از او میپرسند.
او گفت: «اگر اسرائیلیها پس از انتخابات خود (در اکتبر) موضع کنونیشان را ادامه دهند، احتمال سرمایهگذاری خارجی بیشتر در سوریه کمتر میشود — زیرا آنها این پتک عظیم را بالای سر دمشق تاب میدهند.»
«این مسئله خاص، همانند تحریمها، چشماندازهای سرمایهگذاری و شرکتهای کوچک و متوسط، برای پرسشهای مربوط به بهبود اقتصادی محوری است. اسرائیل به همان اندازه مهم است.»