هنگامی که سیمای ۳۵ ساله وارد داروخانهای در تهران شد، چشمانش قفسههای پشت پیشخوان را با شتاب میکاوید تا جعبه دارویی را پیدا کند که مانع از کار افتادن کلیههایش میشد. بدون این دارو، زمان برای او به سرعت به پایان نزدیک میشد.
او سرانجام در هفتمین داروخانهای که در یکی از محلههای مرفه تهران سر زد، داروی مورد نیازش را یافت. اما آرامش خاطر او زمانی رنگ باخت که متصدی داروخانه اعلام کرد قیمت دارو بار دیگر افزایش یافته است؛ موضوعی که او را ناچار ساخت این داروی نجاتبخش را با دوز کمتر مصرف کند.
در شرایطی که تحریمهای آمریکا اقتصاد ایران را تحت فشار شدید قرار داده، افراد عادی مبتلا به بیماریهای مزمن و حاد برای یافتن داروهایی که بقایشان به آنها وابسته است، با دشواری دستوپنجه نرم میکنند. با کمبودهای شدید و افزایش روزانه قیمتها، بسیاری مانند سیما ناچار به کاهش دوز مصرفی، به تعویق انداختن مراجعات پزشکی یا خوددرمانی شدهاند.
سیما که برای بیان آزادانه نظراتش هویت واقعی خود را در اختیار سیانان قرار نداد، گفت: «آنها استفاده از داروی سرطان را برای بیمارانی که میگویند بیماریشان پیشرفته یا در مراحل پایانی است، متوقف کردهاند و دارو را فقط به کسانی اختصاص میدهند که در مراحل بسیار اولیه بیماری قرار دارند.»
مادری در تهران که تنها دخترش را از دست داده، مجبور شده است داروی ضدافسردگی خود را با نمونه تولید داخل که اثربخشی کمتری دارد جایگزین کند. واکسیناسیون آنفولانزای فصلی امسال پس از ناکامی دولت در تأمین آن از اروپا لغو شده است. بیماران مبتلا به سرطان نیز برای خرید داروهای گرانقیمت، به فروش تلویزیون و یخچالهای خود روی آوردهاند.
یک بیمار ۵۵ ساله مبتلا به سرطان که خواست هویتش فاش نشود، گفت او نیز گزینههای پیشروی خود را یکی پس از دیگری از دست میدهد.
این بیمار ساکن تهران به سیانان گفت: «از افرادی که برای دیدار میآیند یا از خارج بازمیگردند خواهش کردهام برایم دارو بیاورند، بهویژه مواردی که اینجا پیدا نمیشود یا دسترسی به آنها ممکن نیست. در میان رنج بیماری و بلاتکلیفیهای ناشی از جنگ، واقعاً نمیدانم چه کار باید بکنم.»
داروخانههایی در ایران که سیانان با آنها تماس گرفت، کمبود و افزایش قیمت را در چندین گروه دارویی تأیید کردند؛ از جمله داروهای قلبی که اکنون به جای برندهای تجویزی، نمونههای ژنریک داخلی عرضه میشوند، قرصهای کاهش چربی خون که موجودند اما بسیار گرانتر شدهاند، و داروهای میگرن که بهطور کامل از قفسههای داروخانهها ناپدید شدهاند.
با این حال، گزارشهای رسانههای ایران حاکی از آن است که دامنه کمبودها بسیار گستردهتر است و همه چیز از داروهای ضدافسردگی گرفته تا انسولین و داروهای دوران بارداری را در بر میگیرد. برخی از داروها کاملاً نایاب شدهاند و بیماران ایرانی را با قیمتهای سرسامآور یا نسخههای ژنریک کماثرتر مواجه کردهاند.
شهرام کلانتری، رئیس انجمن داروسازان ایران، ماه گذشته در یک نشست خبری اعلام کرد این کمبودها نزدیک به ۸۰۰ قلم دارو را تحت تأثیر قرار داده و داروخانهها به دلیل هزینههای فزاینده قادر به تأمین داروهای جایگزین نیستند.
این بیمار مبتلا به سرطان در تماسی تلفنی افزود: «همه میگویند ما شجاع هستیم، اما نمیدانم وقتی در حال مرگ هستید، شجاع بودن چه معنایی دارد.»
بدهیهای فزاینده
مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و داروی ایران، در ماه فوریه اعلام کرد که ایران اکنون از نظر عددی بیش از ۹۷ درصد داروهای مورد نیاز خود را در داخل تولید میکند. بیشترین آسیب متوجه داروهای تخصصی وارداتی است که هزینه آنها باید با ارز خارجی پرداخت شود. کمبود این داروها تحت کارزار «فشار حداکثری» دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تشدید شده است؛ کارزاری که نظارت بر بانکهای ایران را شدیدتر کرده و صادرات نفت یعنی منبع اصلی درآمد ارزی جمهوری اسلامی را مختل ساخته است.
پیوند باستانی، دانشیار دانشگاه فلیندرز و یکی از نویسندگان پژوهشی پیرامون آثار تحریمها بر تأمین دارو در ایران، اظهار داشت: «این سطح بالای تولید داخلی لزوماً به معنای خودکفایی کامل نیست. تولید داخلی همچنان میتواند به مواد اولیه، تجهیزات و فناوری وارداتی وابسته باشد، در حالی که برخی داروهای تخصصی و گرانقیمت حتماً باید وارد شوند.»
به گفته مقامات ایرانی، داروخانهها به دلیل عدم پرداخت مطالبات از سوی شرکتهای بیمه قادر به تأمین مجدد موجودی خود نیستند. در حالی که میلیونها ایرانی تحت پوشش بیمه قرار دارند، ارائه نسخه بیمهای در داروخانهها معمولاً به دریافت دارو منجر نمیشود یا بیمار را ناچار به پرداخت کل هزینه از جیب خود میکند.
تورم افسارگسیخته، توقف پرداختهای بیمهای و ناتوانی دولت در فروش نفت و کسب ارز مورد نیاز برای تسویه بدهی داروخانهها، زنجیره تأمین دارو را دچار فروپاشی کرده است.
مقامات انجمن داروسازان ایران ماه گذشته در یک نشست خبری اعلام کردند که بیش از ۱۸ هزار داروخانه خصوصی در سراسر کشور اکنون در انتظار دریافت مطالبات خود از شرکتهای بیمهاند و بدهی بیمهها به داروخانهها به نزدیک ۸۰۰ هزار میلیارد ریال (۳۰۰ میلیون دلار) رسیده است.
شهرام کلانتری، رئیس این انجمن، در آن زمان اظهار داشت: «این داروخانهها دیگر توان مالی ادامه سرمایهگذاری از داراییهای شخصی خود و سپس یک سال انتظار برای دریافت مطالبات معوق را ندارند.»
تخریبهای ناشی از جنگ
محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و داروی ایران، در ماه ژوئن به رسانههای دولتی این کشور گفت حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران در اوایل سال جاری، به بیش از ۴۰ شرکت داروسازی، تأمینکننده تجهیزات و شرکت پخش آسیب رسانده است.
در اواخر ماه مارس، اسرائیل کارخانه یکی از شرکتهای بزرگ داروسازی ایران به نام «توفیق دارو» را هدف قرار داد که مواد اولیه داروهای ضدسرطان و بیهوشی را تولید میکرد. ارتش اسرائیل ادعا کرد این شرکت ماده فنتانیل را در اختیار نهادی ایرانی قرار میداده که به «تحقیق و توسعه سلاحهای شیمیایی» مشغول بوده است؛ ادعایی که این شرکت آن را تکذیب کرد.
حملات هوایی همچنین به انستیتو پاستور که بیش از یک قرن پیش تأسیس شده آسیب رساند. مجله پزشکی لنست گزارش داد که این حملات «آزمایشگاههای مرجع بسیار مهم از جمله آزمایشگاههای مراقبت ژنومی، هاری، اچآیوی/ایدز، هپاتیت ویروسی و بیماریهای ناقلزاد» را با خاک یکسان کرده است.
ماه گذشته، اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، اعلام کرد واشنگتن شبکه پیچیدهای را که ایران طی سالها برای دور زدن تحریمهای گسترده واشنگتن ایجاد کرده مسدود خواهد کرد؛ اقدامی که هدف آن افزایش فشار بر ایران در غیاب یک راهکار دیپلماتیک است.
واشنگتن مبادلات مربوط به «کالاهای کشاورزی، مواد غذایی، دارو یا تجهیزات پزشکی به ایران» را مجاز دانسته، اما تدابیر نظارتی جدیدی وضع کرده تا اطمینان یابد چنین کالاهایی «توسط حکومت ایران برای اهداف مخرب آن منحرف نمیشوند.»
ایالات متحده در سال ۲۰۱۹ بانک مرکزی ایران را تحریم کرد و از آن زمان از دولتها و نهادهای خارجی متقاضی پوشش امنیتی کانالهای پرداخت خواسته است تا داوطلبانه اطلاعات بیشتری درباره هرگونه محموله دارویی ارسالی به ایران را برای واشنگتن ارسال کنند؛ از جمله جزئیات خریدار و تعهد کتبی مبنی بر عدم بازفروش آن به افراد یا نهادهای تحریمشده.
هفته گذشته، دولت آمریکا مقررات مربوط به سایر مجوزها را تشدید کرد و ضمن اتخاذ رویکرد «فرض بر رد درخواست» (presumed denial) در قبال برخی مجوزها، اعلام نمود که پروندهها را به صورت موردی بررسی خواهد کرد.
کارشناسان میگویند این روند پیچیده و طولانی بوروکراتیک، شرکتهای بینالمللی را از همکاری تجاری با ایران منصرف کرده است.
باستانی از دانشگاه فلیندرز گفت: «تحریمها میتوانند فرایند تأمین مالی و پرداختهای بینالمللی را مختل کرده، تمایل بانکها و تأمینکنندگان خارجی را برای همکاری با خریداران ایرانی کاهش دهند و فرایند خرید و واردات دارو، مواد اولیه دارویی و فناوری تولید را پیچیده کنند.»
هرچند شرکتهای پیشرو دارویی ایران خود مستقیماً هدف تحریم نیستند، اما برخی از بزرگترین آنها با هلدینگهای خیریه یا اشخاص تحریمشده در ارتباط هستند. برای نمونه، «گروه دارویی برکت» که یکی از بزرگترین تولیدکنندگان دارو در کشور است و تولید واکسن کووید-۱۹ را در ایران هدایت کرد، به «ستاد اجرایی فرمان امام» وابسته است؛ نهادی تحریمشده که مستقیماً زیر نظر رهبر جمهوری اسلامی فعالیت میکند.
اریک فراری، بنیانگذار یک مؤسسه حقوقی در واشنگتن دیسی که در حوزه تحریمها و انطباق قانونی فعالیت میکند، گفت «احتیاط بیش از حد» (Overcompliance) مسئله دیگری است؛ زیرا بانکها یا شرکای تجاری ممکن است یک تراکنش را بیش از حد پرریسک ارزیابی کنند.
فراری به سیانان گفت: «حتی اگر بتوانید طرفها و واسطههای غیرتحریمی را شناسایی کنید، باز هم باید بانکهایی را بیابید که حاضر به پردازش تراکنشها، تسهیل تجارت و پذیرش ریسک آن باشند. بانکها ممکن است بگویند: "ما دقیقاً نمیدانیم چه کسی در ایران چه کاره است، وجوه چگونه جابهجا میشوند و پول از کجا میآید، پس بهتر است اصلاً وارد این معامله نشویم."»
ایران در حال مذاکره با ایالات متحده برای آزادسازی بخشی از وجوه مسدودشده خود در قطر جهت مصارف بشردوستانه بود. با این حال، در شرایطی که تهران بر مذاکره درباره آینده تنگه هرمز متمرکز شده و واشنگتن بار دیگر به دیپلماسی روی آورده، این مذاکرات متوقف شده است.
فراری گفت: «اوضاع روز به روز دشوارتر میشود. من واقعاً شگفتزدهام که مردم ایران با وجود چنین رژیم تحریمی سنگینی توانستهاند تا این حد دوام بیاورند.»