به گفته پژوهشگران، متخصصان اخلاق پزشکی و حقوقدانان، مرگ دو کودک در جریان دو کارآزمایی بالینی مجزای ویرایش ژن در چین، ابهامات و پرسشهای جدی درباره نظارتهای بالینی برانگیخته و میتواند تأثیری عمیق بر صنعت زیستپزشکی این کشور بگذارد.
در تاریخ ۵ اوت، شرکت ویرایش ژن «هویداژن تراپیوتیکس» (HuidaGene Therapeutics) مستقر در شانگهای اعلام کرد که یک پسربچه در سال ۲۰۲۵ در جریان یکی از کارآزماییهای این شرکت جان باخته است. همچنین در ماه ژوئیه، تحقیقات مشترک نشریه Science و پایگاه «ریترکشن واچ» (Retraction Watch) فاش کرد که یک دختر ششساله نیز در ماه مارس سال گذشته پس از دریافت ژندرمانی تجربی دیگری درگذشته است. پیشگامان آن کارآزمایی، زیلونگ چیو، عصبپژوه دانشگاه جیائو تونگ شانگهای، و یونگگو یو، پزشک بالینی در بیمارستان شینهوا بودند. در ۲۶ ژوئیه، این دانشگاه اعلام کرد تحقیقاتی را درباره این کارآزمایی و مطالعه پیشبالینی مرتبط با آن که در نشریه Nature منتشر شده بود، آغاز کرده است. مسئولان دانشگاه به پرسشها پیرامون روند این تحقیق پاسخی ندادند.
ژندرمانی میتواند عوارض جانبی شدیدی از جمله واکنشهای حاد ایمنی به همراه داشته باشد که ممکن است مرگبار باشند. طی سه دهه گذشته، دستکم دوازده نفر در جریان کارآزماییهای بالینی این روشها در ایالات متحده، اروپا و روسیه جان خود را از دست دادهاند.
پژوهشگران میگویند این دو کارآزمایی در چین با نقض اصول اخلاقی و عدم شفافیت همراه بودهاند. جوی ژانگ، جامعهشناس علم در دانشگاه کنت بریتانیا، در این باره میگوید: «این اتفاقات به اعتبار نهادهای علمی چین لطمه بزرگی زده یا خواهد زد.»
این کارآزماییها همچنین توجهات را به سمت پروتکلهای کارآزمایی سریع در چین، موسوم به «کارآزماییهای به ابتکار محقق» (IITs)، جلب کرده است؛ آن هم درست زمانی که دولت تلاش دارد این فرایندها را مهار کند. کارآزماییهای IIT به پژوهشگران اجازه میدهد تا بدون نظارت مستقیم سازمان نظارت بر داروی این کشور، درمانها را بهسرعت آزمایش کنند، هرچند دولت در ماه مه نظارت بر این کارآزماییها را افزایش داده بود.
جیایو شی، حقوقدان مرکز ملی تحقیقات حقوق مدنی و تجاری در دانشگاه رنمین چین در پکن، معتقد است که در پاسخ به این مرگها، قوانین و مقررات کارآزماییهای ژندرمانی احتمالاً تشدید خواهند شد. ژانگ نیز بر این باور است که دولت چین ممکن است حتی تحقیقات ویرایش ژن را موقتاً متوقف کند یا شروط سختگیرانهتری برای تأمین بودجه آنها وضع نماید.
دولت چین در گذشته نیز در موارد مشابه واکنش سریعی نشان داده است. هنگامی که هه جیانکویی، بیوفیزیکدان چینی، در سال ۲۰۱۸ با انجام آزمایشهایی که منجر به تولد نوزادان دستکاریشده ژنتیکی شد، اخلاق پژوهش و قوانین چین را زیر پا گذاشت، دولت قوانین پیرامون این حوزه را سختتر کرد و وی به سه سال زندان محکوم شد. اما ژانگ تأکید میکند که در حالی که هه یک «دانشمند قانونشکن» قلمداد میشد، چیو دانشمندی موفق و مروجی تأثیرگذار در عرصه علم به شمار میرود.
نقض اصول اخلاقی
بر اساس گزارش نشریه Science و پایگاه «ریترکشن واچ» که از اسامی مستعار برای دختربچه و والدینش در کارآزمایی چیو استفاده کردهاند، این کودک دارای نقص در ژنی موسوم به CHD3 بوده است. این جهش موجب بروز سندرم اسنایدرز بلوک-کامپو (Snijders Blok–Campeau syndrome) شده بود که علائم آن شامل تفاوتهای ظاهری و اختلال در رشد ذهنی است. چیو و همکارانش از نوعی روش ویرایش ژن برای اصلاح این جهش استفاده کردند؛ داروی تجویزی از طریق یک ویروس مرتبط با آدنو (AAV) حمل و به نخاع تزریق شد تا سپس به مغز منتقل شود.
فئودور اورنوف، متخصص درمانهای مولکولی از جمله ویرایش ژن در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، اظهار داشت که تیم تحقیقاتی و پزشکی مرتکب چندین «خطای فاحش» شدهاند. بهعنوان نمونه، طبق گزارشها چیو مستقیماً با خانواده بیمار مکاتبه داشته که با توجه به توسعه درمان توسط خود او، این امر مصداق تضاد منافع است. چیو به سوالات مطرحشده در این خصوص پاسخ نداد.
علاوه بر این، بنا بر گزارش Science و Retraction Watch، پژوهشگران نتایج یک مطالعه سمشناسی روی میمونها را دریافت کرده بودند که نشان میداد هر چهار حیوان مورد آزمایش بر اثر این درمان دچار آسیب کبدی شده بودند. یک ماه پس از دریافت این شواهد مبنی بر آسیبزا بودن روش، آنها درمان را در بیمارستان شینهوا روی این دختربچه اجرا کردند. اورنوف تصریح میکند در صورتی که درمانی شواهدی از آسیب در حیوانات نشان دهد، به هیچ وجه نباید وارد مرحله بالینی شود.
نه چیو و نه یو، هیچکدام به درخواستها برای اظهار نظر پیرامون مطالعات سمشناسی پاسخی ندادند.
فیلیپ کامپو، متخصص ژنتیک پزشکی در دانشگاه مونترال کانادا که در شناسایی و تعریف سندرم اسنایدرز بلوک-کامپو نقش داشته است، میگوید این دختر علائم خفیفی داشته است؛ امری که تصمیم برای انتخاب او بهعنوان نخستین دریافتکننده یک درمان بالقوه پرخطر را بهشدت زیر سؤال میبرد.
هنک گریلی، حقوقدان دانشگاه استنفورد در کالیفرنیا که در زمینه اخلاق زیستفناوریهای نوین مطالعه میکند، میگوید مرگ این دختربچه شباهتهایی به سرنوشت جسی گلسینگر، نوجوان آمریکایی دارد که در سال ۱۹۹۹ به نخستین قربانی کارآزماییهای ژندرمانی تبدیل شد. گریلی خاطرنشان میکند که گلسینگر به یک اختلال متابولیک مبتلا بود که مانع از دفع ماده زائد آمونیاک از بدن میشد، اما مانند این کودک چینی، بیماری او نیز تهدیدکننده فوری حیات نبود.
اورنوف میگوید مرگ گلسینگر همچنان مبنای ملاحظات ایمنی در کارآزماییهای ژندرمانی است. سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) محقق اصلی آن طرح را به مدت پنج سال از هدایت کارآزماییهای بالینی منع کرد و دانشگاه پنسیلوانیا در فیلادلفیا که مجری طرح بود، با پرداخت غرامت به خانواده گلسینگر موافقت نمود. این سازمان همچنین قوانین جدیدی برای ارتقای ایمنی شرکتکنندگان در کارآزماییهای ژندرمانی وضع کرد.
اورنوف میافزاید: «این حوزه از زمان وقوع آن تراژدی راه درازی را پیموده است، اما این بدان معنا نیست که همه چیز بینقص است.»
یکی دیگر از انتقادات واردشده به چیو این است که او یکی از نویسندگان مطالعهای پیشبالینی بوده که اثربخشی این ژندرمانی را در موشهای دارای همان نقص ژنتیکی نشان میداد، اما در آن مقاله هیچ اشارهای به آزمایش این روش روی دختری که بعداً فوت کرد نشده بود. گرچه مقاله پیشبالینی در دسامبر ۲۰۲۴ و پیش از کارآزمایی بالینی به مجله Nature ارسال شده بود، اما پذیرش آن برای چاپ تا ژانویه، یعنی پنج ماه پس از مرگ کودک، به طول انجامید. کامپو که داوری این مقاله را برای Nature بر عهده داشت، میگوید در هیچ کجای دستنوشته اشارهای به آزمایش این درمان بر روی انسانی که جان باخته بود نشده بود.
در ۲۹ ژوئیه، نشریه Nature با انتشار یادداشت سردبیری اعلام کرد نگرانیهایی پیرامون این مقاله مطرح شده که در دست بررسی است. (بخش خبری نشریه Nature از نظر تحریریه مستقل از بخش بررسی مقالات پژوهشی و ناشر آن، اشپرینگر نیچر، عمل میکند.)
ویکتوریا آراندا، معاون سردبیر Nature، پس از انتشار یادداشت سردبیری اظهار داشت که هیچ اطلاعاتی مبنی بر برنامهریزی یا انجام کارآزمایی انسانی با مجله به اشتراک گذاشته نشده بود و در هیچیک از نسخههای ارسالی مقاله نیز دادهای در ارتباط با درمان انسانی ذکر نشده بود. آراندا افزود: «میخواهیم تأکید کنیم که این نگرانیها را بسیار جدی میگیریم و متعهد هستیم ضمن تضمین انجام تحقیقی جامع و دقیق، در سریعترین زمان ممکن اقدام کنیم.»
چیو به درخواستها برای ارائه توضیحات درباره کارآزمایی بالینی و مقاله پاسخی نداد.
دومین کارآزمایی بالینی
کارآزمایی شرکت هویداژن شامل درمانی برای دیستروفی عضلانی دوشن (DMD) بود که یک اختلال ژنتیکی پیشرونده و کشنده به شمار میرود. این شرکت از ویرایش ژن برای اصلاح ژن معیوب عامل بیماری استفاده کرد؛ و مشابه کارآزمایی چیو، داروی درمانی با استفاده از ناقل AAV به بدن منتقل شد.
چهار کودک در این کارآزمایی بالینی ثبتنام شده بودند. به گفته شرکت، کودکی که فوت کرد آخرین فرد ثبتنامشده بود. او به دلیل سندرم دیسترس حاد تنفسی، که از عوارض جانبی این روش درمانی به شمار میرود، جان باخت.
لیزی لی، پژوهشگر سیاستهای اقتصادی و فناوری چین در اندیشکده مؤسسه سیاست انجمن آسیا در نیویورک، معتقد است با توجه به اینکه دیستروفی عضلانی دوشن بیماری مرگباری است، توجیه اخلاقی برای آزمودن درمانی با ریسک قابلتوجه، قویتر از پرونده چیو است.
اما شی میگوید در کارآزمایی شرکت هویداژن نیز اشکالاتی وجود داشته است، از جمله دوز بالای داروی مبتنی بر AAV که به کودک جانباخته تزریق شد. دوزهای بالای ناقلهای AAV در سایر کارآزماییهای ژندرمانی نیز پیشتر با عوارض جدی و حتی مرگ همراه بوده است.
فانگشین لی، مدیر کل بخش چین شرکت هویداژن، به Nature گفت ایمنی درمانهای مبتنی بر AAV را نمیتوان صرفاً بر اساس دوز ارزیابی کرد، بلکه نوع ناقل ویروسی، خود بیماری و مسیر تجویز دارو از جمله عواملی هستند که باید مد نظر قرار گیرند. لی اظهار داشت که دوز مصرفی مشابه دوز استفادهشده در دو کارآزمایی دیگر ژندرمانی برای کودکان مبتلا به دوشن و همچنین یک داروی تأییدشده ژندرمانی برای آتروفی عضلانی نخاعی بوده است. به گفته لی، این دوز تنها پس از تأیید اطلاعات ایمنی دوز پایینتر توسط کمیته نظارت بر ایمنی کارآزمایی و بررسی اطلاعات بیمار دیگری که نخستین دریافتکننده دوز بالا در طرح بود، به این کودک تزریق شد. لی افزود نه نخستین دریافتکننده دوز بالا و نه دو پسربچهای که دوز پایینتر را دریافت کرده بودند، دچار علائم مشابه نشدند و هر سه نفر همچنان تحت پایش و نظارت پزشکی قرار دارند.
شیائوینگ یو در تهیه این گزارش مشارکت داشته است.