جنگ کنونی ایالات متحده و ایران که در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ به خصومتهای آشکار تبدیل شد، تقریباً پنج ماه است که ادامه دارد. در این دوره، تنگه هرمز، تنها مسیر خروجی اقیانوسی برای تولیدکنندگان اصلی مانند عربستان سعودی، ایران، عراق، کویت و امارات متحده عربی، در محاصره قرار گرفته است. این تنگه حیاتیترین گلوگاه انرژی دریایی جهان است که سالانه حدود ۶۰۰ میلیارد دلار تجارت انرژی را تسهیل میکند. بر اساس برآوردها، حدود ۱۵۰۰ کشتی در خلیج فارس و چند صد کشتی دیگر در دریای عمان مجاور گیر افتادهاند.
اکنون بر اساس تحقیقات جدید، چیزی که روی بدنه این کشتیها رشد میکند، میتواند با از سرگیری تجارت در سراسر جهان پخش شود. این مطالعه که در مجله «تهاجمات بیولوژیکی» (Biological Invasions) منتشر شده است، توسط یک تیم بینالمللی متشکل از ۲۴ دانشمند دریایی، به رهبری مرکز علوم محیطی دانشگاه مریلند (UMCES) و شامل مؤسسه اقیانوسشناسی وودز هول (WHOI) انجام شد.
این تیم هشدار داد که هزاران کشتی تجاری که ماهها پس از بسته شدن تنگه هرمز در خلیج فارس/عربی سرگردان شدهاند، میتوانند ناخواسته یک رویداد عظیم تهاجم گونههای دریایی را آغاز کنند. این مطالعه با عنوان «بسته شدن تنگه هرمز ممکن است یک رویداد فوقالعاده پخشکننده تهاجم زیستی را آغاز کند»، نشان داد که چگونه دورههای طولانی لنگر انداختن به بدنههای کشتیها اجازه میدهد تا جوامع متراکمی از ارگانیسمهای دریایی از جمله جلبکها، بارناکلها، صدفهای دوکفهای و سایر بیمهرگان را جمعآوری کنند که میتوانند با از سرگیری تجارت در سراسر جهان منتقل شوند.
این پدیده در صنعت دریانوردی به عنوان «زیستآلودگی» (biofouling) شناخته میشود، یعنی تجمع ارگانیسمهای دریایی بر روی سطوح زیر آب مانند بدنه و پروانههای کشتی. این فرآیند با یک لایه نازک از میکروارگانیسمها و لجن آغاز میشود و سپس به جلبکها، بارناکلها، سختپوستان دریایی کوچک و ارگانیسمهای پوستهساز پیشرفت میکند.
نویسندگان این توقف بیسابقه بیش از ۱۵۰۰ کشتی را به عنوان ایجاد شرایطی برای یک رویداد بالقوه «فوقالعاده پخشکننده» تهاجم زیستی دریایی جهانی توصیف کردند. کارولین تپول، زیستشناس WHOI که تحقیقاتش بر تکامل و گسترش گونههای دریایی مهاجم متمرکز است، تخصص خود را در مورد چگونگی سازگاری سریع ارگانیسمهای زیستآلودگی با شرایط محیطی جدید ارائه داد. تپول توضیح داد: «گونههای دریایی مهاجم تأثیرات زیستمحیطی و اقتصادی عمیقی بر سواحل سراسر جهان دارند و ریشهکن کردن آنها پس از استقرار، بسیار دشوار، اگر نگوییم غیرممکن است. این اختلال در حمل و نقل جهانی پیامدهای بسیاری دارد و همچنین به طور آرامتر شرایط ایدهآلی را برای گسترش گونههای آب گرم به بنادر جدید ایجاد کرده است.»
سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) توصیه میکند که کشتیهایی که بیش از ۳۰ روز غیرفعال هستند، قبل از حرکت نیاز به مداخله فوری برای مدیریت زیستآلودگی دارند، با این حال این کشتیها تقریباً چهار ماه در اوج فصل رشد و تولید مثل ارگانیسمهای دریایی سرگردان بودهاند. بر اساس تحقیقاتی که توسط سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) ذکر شده است، حتی یک لایه نازک از لجن میتواند انتشار گازهای گلخانهای را ۲۰ تا ۲۵ درصد افزایش دهد، در حالی که رشد خفیف بارناکل میتواند مصرف سوخت و انتشار گازهای گلخانهای را بیش از ۵۰ درصد افزایش دهد. IMO تخمین میزند که حدود ۱۰ درصد از مصرف سوخت صنعت کشتیرانی برای غلبه بر کشش ناشی از زیستآلودگی صرف میشود.
نویسندگان همچنین خاطرنشان کردند که حمل و نقل مدرن مدتهاست به عنوان مسیر اصلی برای گونههای دریایی مهاجم شناخته شده است. آنها همچنین هشدار دادند که مقیاس و مدت زمان توقف اخیر کشتیها با هیچ چیز قبلاً مستند شدهای قابل مقایسه نیست و یک چالش بیسابقه و در عین حال دلهرهآور امنیت زیستی جهانی را ایجاد میکند. در دهههای اخیر، گسترش گونههای مهاجم از طریق زیستآلودگی، از جمله از منطقه خلیج فارس، خسارات شدیدی را در چندین منطقه در سراسر جهان ایجاد کرده است. در یکی از این گسترشها، گونههای صدف و کرم که به اقیانوسهای اطلس و آرام گسترش یافتند، گونههای محلی را جابجا کرده و به زیرساختهای بندری آسیب رساندند.
زیستآلودگی همچنین به دلیل تأثیر آن بر کششی که کشتیها هنگام حرکت در آب تجربه میکنند، قابلیت حرکت کشتیها را مختل میکند. در نتیجه، کشتیها مجبور به صرف انرژی اضافی میشوند که منجر به افزایش مصرف سوختهای آلاینده میشود. یکی از نمونههای برجسته تأثیر زیستمحیطی، صدف سبز آسیایی (Asian green mussel) است که یک گونه مهاجم به ویژه تهاجمی محسوب میشود. این صدف که منشأ آن مناطق گرمسیری اقیانوسهای هند و آرام است و در خلیج فارس نیز رایج است، به منطقه کارائیب و اقیانوس اطلس جنوبی گسترش یافته و با جابجایی گونههای صدف محلی، خسارات زیستمحیطی ایجاد کرده است.
این تیم از اپراتورهای کشتی، مقامات بندری، تنظیمکنندگان و مدیران محیط زیست خواست تا مدیریت زیستآلودگی کشتی را تقویت کنند، نظارت در بنادر پرخطر را گسترش دهند، پیشبینی حرکت کشتیها را بهبود بخشند و تلاشهای واکنش سریع بینالمللی را هماهنگ کنند. به گفته نویسندگان، «تمیز کردن در آب» کشتیها برای حذف زیستآلودگی قبل از حرکت میتواند در کاهش خطرات تهاجم آنها بسیار مؤثر باشد.
بر اساس گزارشهای اخیر، غواصان در سراسر بنادر خلیج فارس مستقر شدهاند تا قبل از از سرگیری عملیات تجاری کشتیها، بدنهها و پروانهها را تمیز کنند. هزینههای تمیز کردن یک کشتی میتواند تا ۶۰ درصد افزایش یابد و با عجله اپراتورها برای خروج از خلیج فارس، به حدود ۸۰۰۰ دلار برای هر کشتی برسد.
به گفته یوستوس هاینریش، که رهبری بیمه دریایی در آلیانز را بر عهده دارد، این رویداد به طور کامل نحوه درک جامعه تجاری از خطرات مرتبط با گلوگاهها را متحول کرده است. «همیشه سناریوهای فاجعهبار واقعبینانه وجود داشت. اما اکنون، ما یک سناریوی فاجعهبار واقعی را دیدهایم، به این معنی که خطرات نظری به خطرات عملی تبدیل شدهاند.»