کارخانه‌ای در خط مقدم نبرد اقتصادی اروپا با چین

در شهر بازاری تینن (Tienen) در منطقه فلاندر، مخازن تخمیر سیتریبل از سال ۱۹۲۹ اسید سیتریک را برای صنایع غذایی، دارویی و پاک‌کننده اروپا تولید می‌کنند.

تقریباً ۸۰۰۰ کیلومتر دورتر در استان شاندونگ (Shandong) در شرق چین، مجموعه‌ای از تولیدکنندگان جدیدتر به تبدیل همین کالا به آزمونی برای اینکه آیا اروپا هنوز می‌تواند پایگاه صنعتی اساسی خود را حفظ کند، کمک کرده‌اند.

سیتریبل که تقریباً یک قرن پیش با دانش فنی بلژیکی و تخصص پالایش ایتالیایی ساخته شد، همچنان گواهی بر نبوغ صنعتی اروپا است.

اما جوریس مرکس (Joris Merckx)، مدیر عامل این شرکت، می‌گوید که اکنون با تهدیدی وجودی از سوی رقابت یارانه‌ای چین مواجه است که قیمت‌ها را به سطوحی رسانده که کارخانه‌های اروپایی نمی‌توانند در درازمدت آن را تحمل کنند.

مرکس اظهار داشت: «این مسئله بقای ماست. ما در محصولات جانبی نوآوری می‌کنیم، اما در سه سال گذشته ضرر کرده‌ایم، بنابراین این وضعیت نمی‌تواند برای همیشه ادامه یابد. فقط مسئله زمان است و همه ما ناپدید خواهیم شد.»

وضعیت سیتریبل در سراسر صنعت شیمیایی عمده اروپا تکرار می‌شود، صنعتی که در سال‌های اخیر شاهد موجی از تعطیلی کارخانه‌ها بوده و این سوال را مطرح کرده است که چگونه می‌تواند در برابر رقابت فزاینده قیمتی از سوی رقبای چینی دوام آورد.

صنعت شیمیایی نمونه بارز چگونگی تسلط شرکت‌های چینی به عنوان یک گروه بر کل بخش‌ها از طریق سیاست صنعتی پکن و یارانه‌های سخاوتمندانه – و همچنین حمایت مقامات محلی در چین – است.

این امر با رقابت شدید بین شرکت‌های چینی برای سهم بازار ترکیب می‌شود تا تولیدکنندگان خارجی را که از حمایت دولتی کمتری برخوردارند، از گردونه خارج کند.

اتحادیه اروپا برای اولین بار در سال ۲۰۰۹ عوارض ضد دامپینگ تا ۴۲ درصد را بر اسید سیتریک اعمال کرد، اما این میزان بسیار کمتر از نرخ ۱۵۶ درصدی ایالات متحده است.

تحلیلگران می‌گویند که از زمان همه‌گیری و حمله تمام‌عیار روسیه به اوکراین، رقابت از سوی چین به دلیل ترکیبی از عوامل در هر دو بازار غیرقابل تحمل شده است.

سیلوی لموین (Sylvie Lemoine)، معاون مدیر کل شورای صنایع شیمیایی اروپا (Cefic)، گفت که اروپا از آن زمان با ترکیبی سمی از قیمت‌های بالاتر انرژی، مالیات‌های سبز، تقاضای ضعیف در داخل – همه در زمانی که تولید چین به شدت افزایش یافته است – دست و پنجه نرم می‌کند.

او با اشاره به اینکه صنعت اروپا به طور کلی از عدم رقابت‌پذیری رنج می‌برد، گفت: «ما در زمان بحران‌های چندگانه (polycrisis) هستیم. باید با اقدامات ناعادلانه چین مقابله کنیم. جایی که تجارت عادلانه است، باید باز باشیم، جایی که ناعادلانه است، حق داریم از خود دفاع کنیم و باید این تعادل را پیدا کنیم.»

وضعیت صنعت مواد شیمیایی عمده به قدری وخیم شده است که برخی تحلیلگران اکنون این سوال را مطرح می‌کنند که آیا اقدامات غیربازاری چین – تأمین مالی یارانه‌ای، معافیت‌های مالیاتی، کمک‌های بلاعوض و وام‌ها – به این معنی است که چرخه‌های سنتی رونق و رکود تقاضا در این صنعت به گذشته پیوسته است.

تحلیلگران بارکلیز (Barclays) در یادداشتی به سرمایه‌گذاران در سال گذشته هشدار دادند که این صنعت وارد پارادایم جدیدی شده است که در آن «مشوق‌های اقتصادی غیرسنتی، سابقه چرخه تاریخی را مختل می‌کنند.»

ریشه چالش چین برای سیتریبل را می‌توان در شهر ویفانگ (Weifang) در شاندونگ یافت، جایی که صنعت اسید سیتریک چین متمرکز شده است.

رشد مجموعه تولیدکنندگان در اطراف این شهر نشان می‌دهد که چگونه سیاست صنعتی این کشور می‌تواند منجر به مازاد ظرفیت و تسلط بر صنایع جهانی شود.

بر اساس داده‌های پایگاه اطلاعاتی صنعتی ژی‌یان کانسالتینگ (Zhiyan Consulting)، تولید اسید سیتریک چین از کمی بیش از ۱ میلیون تن در سال ۲۰۱۲ به تقریباً ۲.۲ میلیون تن در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است که تقریباً ۹۰ درصد آن توسط شش شرکت تولید می‌شود، چهار مورد از آنها از شاندونگ هستند، از جمله رهبر صنعت، ویفانگ انسین اینداستری (Weifang Ensign Industry).

حساب‌های ویفانگ انسین نشان می‌دهد که یارانه‌های دولتی چقدر برای سودآوری آن در صنعتی که با وجود سال‌ها کاهش حاشیه سود، به افزایش ظرفیت ادامه داده است، مهم هستند.

این شرکت در سال ۲۰۲۵ با ۷۷ درصد کاهش سود خالص مواجه شد، زمانی که چندین یارانه یک‌باره که در سال قبل داده شده بود، تکرار نشد. این یارانه‌ها شامل یارانه «توسعه شرکت»، «صندوق توسعه با کیفیت بالا» و «جایزه مشارکت شرکتی» بود. ویفانگ انسین به درخواست برای اظهار نظر پاسخ نداد.

اگرچه پکن در ماه آوریل اعلام کرد که معافیت‌های مالیاتی صادراتی را از ۲۴۹ محصول صنعتی حذف می‌کند، اسید سیتریک همچنان از تخفیف ۱۳ درصدی مالیات صادراتی بهره‌مند است که تولیدکنندگان را به ارسال بیشتر به بازارهای خارجی ترغیب می‌کند و بدین ترتیب بخش داخلی را تقویت می‌کند.

نبرد بین شرکت‌های صنعت شیمیایی چین منعکس‌کننده سایر بخش‌ها مانند پنل‌های خورشیدی است، با تولیدکنندگانی که بدون توجه به تقاضا، ظرفیت را افزایش می‌دهند تا سهم بازار را به دست آورند. در مواد شیمیایی کالایی، بزرگترین شرکت با مقیاس بزرگتر به معنای هزینه‌های کمتر برنده می‌شود.

آیوی سان (Ivy Sun)، که تحقیقات شیمیایی چین را در شرکت مشاوره رولند برگر (Roland Berger) رهبری می‌کند، گفت: «حتی اگر آنها پول کافی به دست نیاورند، باز هم معتقدند که این فرصت خوبی برای آنهاست تا بازار را تثبیت کرده و سهم بازار بیشتری را به دست آورند تا زمانی که بازار بهتر شود، پول بیشتری به دست آورند.»

فشار بر صنعت اروپا، خواسته‌ها برای اقدام سخت‌گیرانه‌تر علیه سیاست‌های تجاری پکن را افزایش داده است، با تعداد بی‌سابقه‌ای از درخواست‌ها از کمیسیون اروپا برای اعمال عوارض ضد دامپینگ برای محافظت از این بخش از سال ۲۰۲۳.

بارت دی وور (Bart De Wever)، نخست‌وزیر بلژیک، در ماه مارس هشدار داد که چین «از شریک و رقیب به یک رقیب سیستمی از طریق مازاد ظرفیت دولتی» در حال تحول است و از کمیسیون خواست تا اقدامات سخت‌گیرانه‌تری انجام دهد.

در تینن، پیامدهای نبرد تجاری با چین را می‌توان در کاهش تولید و کارکنان مرخصی‌داده‌شده مشاهده کرد.

مرکس می‌گوید کارخانه سیتریبل، یکی از تنها دو کارخانه باقی‌مانده اسید سیتریک در اروپا، با ۶۰ درصد ظرفیت خود کار می‌کند و محصولات را با این امید که قیمت‌ها افزایش یابند، ذخیره می‌کند.

صادرات اسید سیتریک چین به اتحادیه اروپا بین سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵، ۵۰ درصد افزایش یافته است. در این دوره، سیتریبل مجبور شد قیمت‌ها را ۵۰ درصد افزایش دهد زیرا هزینه‌های خود به شدت بالا رفت، در حالی که قیمت صادرات چین ۶ درصد کاهش یافت، طبق داده‌های بازار که توسط سیتریبل ذکر شده است.

او افزود: «چینی‌ها محصول نهایی خود را در اروپا با حدود ۱۰۰۰ یورو در هر تن می‌فروشند که ۴۰ تا ۵۰ درصد کمتر از قیمت تمام شده من است. به طور متوسط ما ۳۷ درصد عوارض ضد دامپینگ داریم که به هیچ وجه کافی نیست.»

جاناتان هولسلاگ (Jonathan Holslag)، شهردار تینن، که در سال ۲۰۱۵ به عنوان مشاور سیاست‌گذاری برای فرانس تیمرمانس (Frans Timmermans)، کمیسر سابق اتحادیه اروپا، خدمت می‌کرد، گفت که بحث در مورد یارانه‌های چین و مازاد ظرفیت سال‌هاست که ادامه دارد، اما اروپا برخلاف ایالات متحده نتوانسته است برای محافظت از خود اقدام کند.

او گفت: «این وضعیت ۲۰ سال است که در حال شکل‌گیری است... اسید سیتریک نمونه خوبی است. ظرفیت تولید چین برای مدت طولانی در حال رشد بوده است، اما رشد در ۱۰ سال گذشته خیره‌کننده بوده است.»

این وضعیت ناشی از برنامه‌های پنج‌ساله متوالی – طرح‌های پکن برای همه چیز از اقتصاد و تجارت تا فرهنگ – بوده است، اما در اروپا نتیجه یک چرخه معیوب از رکود بوده است. گزارشی از سفیک (Cefic) نشان داد که سرمایه‌گذاری در بخش شیمیایی اروپا در سال ۲۰۲۵، ۸۰ درصد کاهش یافته است، با تعطیلی کارخانه‌ها با نرخی شش برابر سه سال پیش.

لموین از سفیک گفت که رویکرد چین به مواد شیمیایی پایه باعث شده است که صنعت به دقت مشاهده کند که آیا چین در حال آماده شدن برای ورود به بازار مواد شیمیایی «تخصصی» پیشرفته‌تر است یا خیر، بازاری که اتحادیه اروپا هنوز در آن مزیت دارد.

او گفت: «آخرین برنامه پنج‌ساله [چین] از حرکت به سمت «تحول پیشرفته» صحبت می‌کند. آنها تولید مواد شیمیایی پایه را افزایش داده‌اند، بنابراین نگرانی بعدی این است که «آیا آنها به سراغ مواد تخصصی خواهند رفت؟»»

با این حال، تحلیلگران گفتند که توانایی شرکت‌های چینی برای ایجاد یک موقعیت بازار کنترل‌کننده به طور جمعی، به قدرت قیمت‌گذاری انحصاری تبدیل نمی‌شود.

تحلیل مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی (CSIS) نشان داد که شرکت‌های چینی در انرژی پاک و بسیاری از بخش‌های دیگر از قدرت انحصاری برای افزایش قیمت‌ها استفاده نمی‌کنند.

مایکل دیویدسون (Michael Davidson)، همکار ارشد در امور تجاری و اقتصادی چین در CSIS، گفت: «این امر در آینده نیز بعید به نظر می‌رسد، زیرا مستلزم آن است که دولت بخش‌های بزرگی از ظرفیت موجود را مجبور به تعطیلی کند.»

مرکس از سیتریبل گفت که خطر بزرگتر برای اروپا این خواهد بود که پکن ناگهان تصمیم بگیرد عرضه کالاهای حیاتی یا منابع را قطع کند – همانطور که در جنگ تجاری خود علیه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور سابق ایالات متحده، در سال گذشته با عناصر خاکی کمیاب انجام داد.

او افزود: «اگر چین بگوید «دیگر اسید سیتریک نیست»، قفسه‌ها خیلی سریع خالی خواهند شد.»